Tanrıların ve insanların kralı, gökyüzünün, şimşeğin ve fırtınanın tanrısıdır. Kronos ile Rea'nın en küçük oğludur. Babasını devirerek Titanlar çağını sona erdirmiş, Olimpos düzenini kurmuştur. Evrenin paylaşımında gökyüzü ona, denizler Poseidon'a, yeraltı Hades'e düşmüştür. Simgeleri yıldırım, kartal ve meşe ağacıdır.
Yalnızca güçlü değil, aynı zamanda düzenin ve yeminin de tanrısıdır. Konukseverliği, sığınma hakkını ve andı çiğneyenleri cezalandırır; tanrılar arasındaki anlaşmazlıklarda son sözü söyler. Buna karşın öfkesi ve sadakatsizliği anlatıların en verimli kaynağıdır.
Adı, çok eski bir gök tanrısı adına dayanır: kökündeki sözcük parlamak, ışımak anlamını taşır ve aynı kök, akraba dillerdeki gök tanrısı adlarında da görülür. Yani ad, tanrının işlevinden önce gelir — Zeus, gökyüzünün kendisinden türemiş bir tanrıdır.
Gökte oturan, elinde yıldırım taşıyan ve tanrıların başında duran figür başka mitolojilerde de merkezdedir: Türk anlatısında Ülgen, Sümer'de tanrılar meclisinin sözü geçen tanrısı Enlil, Nors anlatısında gök gürültüsünü çekiciyle yaratan Tor aynı alanı paylaşır. Türk mitolojisindeki Tengri ile arasındaki fark ise öğreticidir: Tengri'nin yüzü, soyu ve macerası yokken Zeus'un anlatısı neredeyse bütünüyle ailesinden ve tutkularından oluşur.
Doğumu ve Saklanması
Kronos doğan her çocuğunu yuttuğu için Rea, Zeus'u gizlice Girit'te bir mağarada doğurdu ve kocasına bebek yerine kundağa sarılmış bir taş verdi. Mağarada keçi Amaltea'nın sütüyle beslenerek büyüdü; ağlaması duyulmasın diye Kuretler kalkanlarına vurup gürültü çıkardı.
Yetişkin olduğunda babasına yuttuklarını geri çıkartan bir iksir içirdi. Hestia, Demeter, Hera, Hades ve Poseidon böylece dünyaya geri döndü.
Titanomakhia
Kurtardığı kardeşleriyle birlikte babasına karşı ayaklandı. On yıl süren bu savaşta Uranos'un hapsettiği tek gözlü devleri özgür bıraktı; onlar da karşılık olarak ona yıldırımı armağan etti. Titanların yenilgisiyle savaş sona erdi ve yenilenler yeraltının en dip bölgesi Tartaros'a kapatıldı. Zeus, Olimpos Dağı'nda kurduğu yeni düzenin başına geçti.
Tifon ile Savaş
Tahtı bir kez daha tehlikeye girdi. Yenilen Titanların anası Gaia, yeni düzene duyduğu öfkeyle Tartaros'tan bir çocuk peydahladı: yüz başlı canavar Tifon. Bu yaratık, Zeus'u devirmeye en çok yaklaşan varlıktır.
İlk karşılaşmada canavar üstün geldi; tanrının sinirlerini söküp onu kımıldayamaz halde bıraktı. Sinirleri geri getirip yerine koyan Hermes sayesinde ayağa kalkan Zeus, ikinci karşılaşmada yıldırımlarıyla canavarı alt etti ve baygın bedeninin üzerine Etna Dağı'nı devirdi. Yanardağın ateşi ve gürültüsü, altında kalan Tifon'a bağlanır.
Evlilikleri ve Çocukları
Kız kardeşi Hera hem eşi hem de evliliğin tanrıçasıdır. Zeus'un sayısız ilişkisi ve bunlardan doğan çocuklar, Hera'nın kıskançlığıyla birlikte pek çok anlatının kaynağı olmuştur. Ölümlü Alkmene'den doğan Herakles, tanrıçanın ömür boyu sürecek düşmanlığını üzerine çekmiştir.
İlk eşi bilgelik tanrıçası Metis'ti. Ondan doğacak oğlun kendisini tahttan indireceği bildirilince, gebe tanrıçayı olduğu gibi yuttu — böylece babasının kendisine yaptığını bu kez o, bir başkasına yapmış oldu. Kızı Atena, bunun ardından herhangi bir doğum olmaksızın Zeus'un başından tam donanımlı olarak çıkmıştır. Tanrıların habercisi Hermes, Apollon ve Artemis de onun çocukları arasında sayılır.
İnsanlarla İlişkisi
İnsanlığa karşı tutumu ikirciklidir. Ateşi çalıp insanlara veren Prometeus'u bir kayaya zincirleterek her gün karaciğerini bir kartala yedirmiş, bozulan insan kuşağını tufanla yeryüzünden silmiştir. Buna karşın adaleti ve yasayı koruyan tanrı da odur; kentler ve krallar meşruiyetlerini ondan alır.
Tapımı
En eski kehanet ocağı Dodona'daydı. Orada tanrının iradesi bir sözle değil sesle bildirilirdi: kutsal koruda rüzgârla kıpırdayan meşe yapraklarının hışırtısı rahipler ve rahibeler tarafından yorumlanır, soru soran yanıtını bu sesten alırdı.
Başlıca tapım merkezi ise Olimpiya'ydı. Buradaki tapınakta, altın ve fildişinden yapılmış dev bir Zeus heykeli bulunuyordu; heykel, eski dünyanın yedi harikasından biri sayılır. Dört yılda bir düzenlenen oyunlar da tanrının onuruna burada yapılırdı — yani Yunan dünyasının ortak takvimi, Zeus tapımının etrafında kurulmuştu.