Hefaistos, Yunan mitolojisinde ateşin, demirciliğin ve el ustalığının tanrısıdır. Olimpos'un on iki büyük tanrısından biri sayılır. En eski anlatıda Zeus ile Hera'nın oğludur. Sonraki bir anlatıya göre ise Hera onu, Zeus'un Atena'yı tek başına doğurmasına karşılık olarak kimseden almadan dünyaya getirmiştir.
Tanrılar arasında topal olan tek odur. Bacakları zayıftır ama boynu ve göğsü güçlüdür. Yürürken iki yanına aksadığı için Amfigieeis (iki yanı topal), ustalığı yüzünden Klitotekhnes (ünlü usta) diye anılır. Tanrıların sarayları, tahtları ve silahları onun ocağından çıkar.
Doğumu ve Düşüşleri
Hera, yeni doğan oğlunu cılız ve kusurlu bulunca utanır ve onu Olimpos'tan aşağı atar. Çocuk denize düşer. Onu Nereid Tetis ile Okeanos'un kızı Evrinome kurtarır. Hefaistos dokuz yıl boyunca okyanus akıntısının çevirdiği bir mağarada saklanır ve iki tanrıça için takılar, iğneler, gerdanlıklar yapar.
İkinci düşüş Zeus'un elinden olur. Zeus ile Hera kavga ettiğinde Hefaistos annesinin yanını tutar. Zeus da onu ayağından yakalayıp gökten fırlatır. Hefaistos bütün bir gün düşer ve gün batarken Lemnos adasına iner, adanın halkı onu bakıp kollar. En eski anlatıda topallık doğuştandır. Sonraki anlatılar onu bu düşüşe bağlar.
Olimpos'a Dönüşü
Hefaistos annesinden öcünü bir armağanla alır. Olimpos'a altından bir taht gönderir. Hera tahta oturunca görünmez bağlar onu sımsıkı tutar ve hiçbir tanrı tanrıçayı kurtaramaz. Hefaistos da geri dönmeye yanaşmaz. Sonunda Dionisos onu şarapla sarhoş eder ve bir katırın sırtında Olimpos'a getirir. Hefaistos annesini ancak o zaman çözer. Bu dönüş, vazo resimlerinde en sık işlenen sahnelerden biridir.
Olimpos'a döndükten sonra anne babası arasında arabuluculuk yapar. Bir şölende tanrılara sakilik edip nektar dağıtırken aksayarak yürümesi bütün tanrıları güldürür ve kavgayı yatıştırır.
Evlilikleri ve Çocukları
En bilinen anlatıda eşi aşk tanrıçası Afrodit'tir. Afrodit onu Ares ile aldatır. Durumu ona Helios haber verir. Hefaistos gözle görülmeyen ince bir ağ döver ve iki sevgiliyi yatakta yakalayıp tanrıların önünde gülünç eder. Başka anlatılarda eşi Kharislerin en küçüğü Aglaia'dır. Kimi anlatılara göre Afrodit ile Ares'in kızı Harmonia evlenirken ona verilen ve sahiplerine felaket getiren gerdanlığı da Hefaistos yapmıştır.
Atena'ya duyduğu istek, Atina'nın ilk krallarından birinin doğuşuna bağlanır. Tanrıça ondan kaçar, Hefaistos'un tohumu toprağa düşer ve Gaia'dan Erikhtonios doğar. Atena çocuğu sahiplenip büyütür. Lemnos'ta ise deniz perisi Kabeiro'dan Kabeirler adı verilen gizemli tanrıların babası sayılır. Teseus'un öldürdüğü sopalı eşkıya Perifetes de onun oğludur.
Yaptıkları
Çoğu anlatıda Atena'nın doğumu için Zeus'un başını baltayla yaran odur. Zeus'un buyruğuyla ilk kadın Pandora'yı topraktan ve sudan biçimlendirir. Yine Zeus'un buyruğuyla Prometeus'u Kafkas dağlarında bir kayaya zincirler. Bu işi Kratos ile Bia'nın gözetiminde, istemeye istemeye yapar.
Akhilleus'un zırhını ve dünyanın bütün hâlini işlediği kalkanı, bir zamanlar kendisini kurtaran Tetis oğlu için yalvarınca döver. Zeus'un aigis denen keçi postundan yapılmış kalkanı, Agamemnon'un soydan soya geçen asası ve Telegonos'un mızrağı da onun işidir. Girit'i bekleyen tunç dev Talos'u Minos'a o vermiştir. Atölyesinde altından yapılmış, düşünen ve konuşan hizmetçi kızlar ona yardım eder. Kendiliğinden yürüyen tekerlekli üçayaklar da yapar.
Ocağı en eski anlatıda Olimpos'taki tunç sarayındadır. Sonraki anlatılar onu yanardağlara taşır. Sicilya'daki Etna'nın altında, Zeus'un oraya gömdüğü Tifon'un üstünde çekiç sallar. Örsünün başında ona Kikloplar yardım eder.
Tapımı ve İzleri
Tapımının en eski merkezi Lemnos'tur. Adanın kentlerinden biri onun adını taşır. Atina'da ise Atena ile birlikte el sanatlarının koruyucusu olarak anılır. Agora'ya bakan tepedeki Hefaisteion, MÖ 5. yüzyılın ortasında yapılmış ve bugün en iyi korunmuş Yunan tapınaklarından biridir. Ustalar ve demirciler her yıl Khalkeia bayramında iki tanrıya birlikte tapar. Resimlerde sakallı, kısa giysili, başında yarım yumurta biçimli bir başlık, elinde çekiç ve kerpetenle görünür.
Yunanlar Mısır'da Memfis'in yaratıcı ustası Ptah'ı Hefaistos ile bir tutmuştur. Türk mitolojisinde demir ve demircilik Temir Han ile, Nors mitolojisinde tanrıların silahlarını döven Brokk ile Eitri gibi cüce ustalarla anılır. Bu iki kardeşin Tor için dövdüğü Myölnir, Hefaistos'un tanrılara yaptığı simgelerin Nors mitolojisindeki karşılığıdır.