Teseus, Yunan mitolojisinde Atina'nın en büyük kahramanı ve efsanevi kralıdır. Annesi, Troizen kralı Pitteus'un kızı Aitra'dır. Babası konusunda anlatılar ikiye ayrılır. Bir yanda çocuksuz Atina kralı Aigeus, öbür yanda aynı gece Aitra ile birleşen Poseidon vardır. Kahraman çoğu anlatıda ikisinin de oğlu sayılır.
Adı en çok Girit'teki Minotauros'u öldürmesiyle anılır. Atinalılar onu yalnızca bir canavar avcısı olarak değil, Attika'nın dağınık yerleşimlerini tek kentte birleştiren kurucu kral olarak da görür. Bu yüzden Dor halklarının kahramanı Herakles'e karşı Atina'nın kendi kahramanı gibi yüceltilmiştir.
Doğumu ve Atina Yolu
Aigeus, Troizen'den ayrılmadan önce kılıcını ve çarıklarını ağır bir kayanın altına saklar. Aitra'ya, oğlu kayayı kaldıracak güce eriştiğinde bunları alıp Atina'ya gelmesini söyler. Teseus delikanlılığa erişince kayayı kaldırır ve babasının izini sürmeye karar verir.
Atina'ya güvenli deniz yolu yerine eşkıyalarla dolu kara yolunu seçer. Yol boyunca karşılaştığı her saldırganı onun kendi yöntemiyle cezalandırır. Gelip geçeni sopayla döven Perifetes'i kendi sopasıyla öldürür ve o sopayı yanından ayırmaz. Yolcuları eğdiği iki çam ağacına bağlayıp parçalayan Sinis'i aynı biçimde öldürür. Krommion'da çevreyi kasıp kavuran yaban domuzunu avlar. Yolcuları uçurumdan denize tekmeleyen Skiron'u aynı uçurumdan atar. Güreşe zorladığı yolcuları öldüren Kerkion'u güreşte yener. Son olarak konuklarını yatağına uydurmak için ya gerip uzatan ya da kesip kısaltan Prokrustes'i kendi yatağında aynı işleme sokar.
Atina'da
Teseus kente vardığında Aigeus, Medea ile evlidir. Medea gencin kim olduğunu sezer ve kendi oğlunun tahtını korumak için onu zehirletmek ister. Kral, sofrada gencin elindeki kılıcı tanır ve zehirli kadehi yere çarpar. Medea kenti terk etmek zorunda kalır.
Ardından Teseus, Maraton ovasını yakıp yıkan boğayı yakalar ve kurban eder. Tahtı ele geçirmek isteyen amcası Pallas'ın elli oğlu ona pusu kurar. Bir habercinin uyarısıyla tuzağı öğrenen kahraman onları dağıtır.
Minotauros
Girit kralı Minos'un oğlu Androgeos Atina topraklarında öldürülünce kral kente ağır bir vergi yükler. Atina, anlatıların çoğuna göre dokuz yılda bir yedi delikanlı ile yedi genç kızı Girit'e gönderir. Bu gençler Labirent'e kapatılır ve Minotauros'a yem olur.
Teseus üçüncü vergi zamanı gönüllü olarak gençlerin arasına katılır. Gemi kara yelkenle yola çıkar. Aigeus ile oğlu, kahraman sağ dönerse ak yelken açılması konusunda anlaşır. Girit'te Minos'un kızı Ariadne ona tutulur ve bir yumak iplik verir. Teseus ipliği girişe bağlayıp Labirent'in derinliklerine iner, canavarı öldürür ve ipliği izleyerek dışarı çıkar.
Dönüş yolunda Ariadne'yi Naksos adasında bırakır. Kızın orada Dionisos'un eşi olduğu anlatılır. Teseus ise yelkeni değiştirmeyi unutur. Kara yelkeni uzaktan gören Aigeus oğlunun öldüğünü sanıp kendini kayalardan denize atar. Ege Denizi'nin adının buradan geldiği söylenir. Atinalılar bu gemiyi yüzyıllar boyunca çürüyen tahtalarını yenileyerek saklar.
Atina Kralı
Babasının ölümüyle tahta çıkan Teseus, Attika'daki köyleri tek bir yönetim altında toplar ve Atina'yı bölgenin merkezi yapar. Atinalılar kentlerinin kuruluşunu ve birçok bayramını ona bağlar.
Amazonların ülkesine giderek onların kraliçesini kaçırır. Kraliçenin adı anlatıdan anlatıya değişir, kimi metinde Antiope, kimisinde Hippolite olarak geçer. Bunun üzerine Amazonlar Attika'ya saldırır ve Atina önlerinde yenilir. Kraliçeden oğlu Hippolitos doğar.
Teseus daha sonra Ariadne'nin kız kardeşi Faidra ile evlenir. Bu evlilikten Demofon ile Akamas doğar. Faidra üvey oğlu Hippolitos'a gönül verir. Geri çevrilince onu kendisine saldırmakla suçlar. Teseus karısına inanır ve oğlunu Poseidon'a lanetler. Hippolitos arabasıyla kıyıdan geçerken denizden çıkan bir boğa atlarını ürkütür ve genç sürüklenerek ölür. Gerçek ortaya çıktığında baba için iş işten geçmiştir. İftiraya kanıp oğlunu yitiren baba, Türk anlatısında oğlunu okla vuran Dirse Han'ı andırır.
Peiritoos ile
Teseus, Lapitlerin kralı Peiritoos ile yakın dosttur. Peiritoos'un düğününde sarhoş olup gelini kaçırmaya kalkan Kentaurlara karşı birlikte savaşırlar. Teseus ayrıca Kalidon domuzu avına katılanlar arasında sayılır.
İki dost, Zeus'un kızlarından birer eş almaya ant içer. Teseus henüz çocuk yaştaki Helen'i Sparta'dan kaçırıp annesi Aitra'nın yanına, Afidna'ya bırakır. Sonra Peiritoos için Persefone'yi almak üzere yeraltına inerler. Hades onları dostça karşılar ve oturmaya davet eder. Oturdukları yere yapışıp kalırlar. Yeraltına inen Herakles Teseus'u kurtarır ama Peiritoos'u kurtaramaz.
Sonu
Teseus yokken Helen'in kardeşleri Kastor ile Polideukes Attika'ya girer. Kız kardeşlerini kurtarır, Aitra'yı da tutsak olarak götürürler. Atina'nın başına sürgündeki Menesteus'u getirirler. Teseus'un oğulları Demofon ile Akamas kenti terk eder.
Geri döndüğünde kentini yitirmiş bulan Teseus Skiros adasına sığınır. Adanın kralı Likomedes onu bir tepeye çıkarıp uçurumdan iter. Yüzyıllar sonra Atinalı komutan Kimon, bir kehanet üzerine kahramanın kemiklerini Skiros'tan Atina'ya getirir ve onun adına bir tapınak kurdurur.