Yunan mitolojisinde şarabın, asmanın, coşkunun ve tiyatronun tanrısıdır. Zeus ile Teba kralı Kadmos'un kızı Semele'nin oğludur. Ölümlü bir anneden doğduğu hâlde tanrılar arasına katılır ve kimi listelerde Olimpos'un on iki tanrısı arasında sayılır. Önce annesinin, sonra babasının bedeninden doğduğu için iki kez doğan diye anılır.
Alanı şarapla sınırlı kalmaz. İnsanı kendinden geçiren her şey, coşkulu dans, maske ve sahne onun payına düşer. Verdiği sevinç ile getirdiği çılgınlık aynı kaynaktan gelir. Onu tanıyanlar ödüllendirilir, tanımayanlar çoğu zaman delirtilerek cezalandırılır. Bakkhos, gürleyen anlamındaki Bromios ve çözen anlamındaki Liaios sanlarıyla da anılır.
Doğumu
Zeus, Semele'ye gizlice gelir ve ne dilerse yerine getireceğine ant içer. Bunu öğrenen Hera yaşlı bir kadın kılığında genç kadının yanına gider ve sevgilisinin gerçekten tanrı olup olmadığından onu kuşkuya düşürür. Semele de Zeus'tan, Hera'ya nasıl görünüyorsa kendisine de öyle görünmesini ister. Andından dönemeyen tanrı şimşekleriyle gelir ve Semele bu ateşte yanıp ölür.
Zeus altı aylık çocuğu ateşten çekip alır, kendi uyluğuna diker ve vakti dolana dek orada taşır. Doğan çocuğu Hermes, Semele'nin kız kardeşi İno ile kocası Atamas'a götürür. Çift onu Hera'nın gözünden saklamak için kız gibi giydirerek büyütür.
Orfik gelenek bu doğumdan önce bir doğum daha anlatır. Persefone'nin Zeus'tan doğurduğu Zagreus'u Titanlar parçalar. Bir anlatıya göre kurtarılan yüreği Semele'ye içirilir ve çocuk Dionisos olarak yeniden doğar.
Çocukluğu ve Gezileri
Hera saklanan çocuğun izini yine de bulur ve İno ile Atamas'ı delirtir. Atamas oğullarından birini öldürür, İno da öbürüyle denize atlar. Zeus bunun üzerine Dionisos'u bir oğlağa çevirir ve Nisa Dağı'ndaki nimfelere emanet eder. Yaşlı Silenos da onu yetiştirenler arasında anılır ve sonradan tanrının en yakın yoldaşı olur.
Asmayı bulan ve ondan şarap yapmayı ilk öğrenen odur. Büyüyünce Hera onu da delirtir ve tanrı Mısır'dan Suriye'ye uzanan topraklarda başıboş dolaşır. Frigya'da Rea onu arındırır ve gizli törenlerini öğretir. Bundan sonra Dionisos şarabı ve tapımını yaymak için yola çıkar. Ardında Satirler, Silenos ve çılgın kadınlar anlamına gelen Mainadlardan oluşan coşkulu bir kalabalık yürür. Anlatılar bu yolculuğun Hindistan'a kadar uzandığını söyler.
Ona Karşı Koyanlar
Trakya kralı Likurgos, tanrının dadılarını değnekle kovalar ve korkuya kapılan Dionisos denizin derinliklerine sığınır. İlyada'ya göre Zeus kralı kör ederek cezalandırır. Başka bir anlatıda Likurgos delirir ve kendi oğlunu asma kütüğü sanıp baltayla öldürür.
Teba'da genç kral Penteus yeni tanrıyı tanımaz ve kentin kadınlarının dağda yaptığı törenleri yasaklamaya kalkar. Dionisos onu kadın kılığında Kiteron Dağı'na gidip törenleri gizlice izlemeye kandırır. Coşkuya kapılan kadınlar kralı yabani hayvan sanıp parçalar. Başını aslan başı sanarak kente taşıyan annesi Agave'dir. Penteus da Kadmos'un torunudur, yani tanrının teyzesinin oğlu. Bu öykü Atina'da sahnelenen Bakkhalar tragedyasının konusudur. Argos'ta tanrıya karşı duranın Perseus olduğu anlatılır.
Bir gün deniz kıyısında genç bir delikanlı kılığında dururken Tirrenli korsanlar onu kral oğlu sanıp gemilerine kaçırır. Bağlar kendiliğinden çözülür, güvertede şarap akmaya başlar, direğe asma ve sarmaşık sarılır. Tanrı aslana dönüşünce korsanlar denize atlar ve yunusa dönüşür. Yalnızca baştan beri onu tanıyıp serbest bırakılmasını isteyen dümenci kurtulur.
Ariadne, İkarios ve Midas
Teseus'un Naksos adasında bıraktığı Girit prensesi Ariadne'yi Dionisos bulur ve onunla evlenir. Düğünde ona verdiği taç sonradan göğe yerleştirilip bir takımyıldız olur.
Attika'da tanrıyı konuk eden İkarios, karşılığında asmayı ve şarap yapmayı öğrenir. Şarabı tadan çobanlar ilk kez sarhoş olunca zehirlendiklerini sanır ve onu öldürür. Babasının cesedini köpeğinin yardımıyla bulan kızı Erigone kendini bir ağaca asar. Tanrı ikisini de göğe çıkarır.
Frigya'da yolunu yitiren yaşlı Silenos'u kral Midas ağırlar ve tanrıya geri götürür. Karşılığında bir dilek hakkı kazanan Midas, dokunduğu her şeyin altına dönmesini ister. Ekmeği ve şarabı da altına dönünce pişman olur. Dionisos onu Paktolos ırmağında yıkanmaya gönderir ve ırmağın kumları o günden beri altın taşır.
Olimpos'a Dönüş ve Yeraltına İniş
Gökten atılan Hefaistos, öcünü almak için Hera'ya oturanı bırakmayan altın bir taht gönderir. Tanrılar onu geri getirmeyi başaramaz. Dionisos demirci tanrıyı şarapla sarhoş eder ve bir eşeğin sırtında Olimpos'a getirir. Hera böylece tahttan kurtulur. Bu dönüş Atina vazolarında sık işlenen bir sahnedir.
Tapımı her yere yayıldıktan sonra Dionisos yeraltına iner ve annesi Semele'yi Hades'in ülkesinden çıkarır. Ona Tione adını verir ve tanrıların arasına yükseltir.
Tapımı ve İzleri
Adı Pilos'ta ve Girit'teki Hanya'da bulunan Miken dönemi tabletlerinde geçer. Mitlerde sık sık uzaktan gelip tanınmayı bekleyen bir yabancı olarak görünse de bu buluntular tapımının Yunan dünyasında çok eski olduğunu gösterir.
Elinde ucunda çam kozalağı bulunan, sarmaşıkla sarılı bir değnek olan tirsos vardır. Başında sarmaşık ya da asma tacı taşır, kantharos denen iki kulplu şarap kupasıyla gösterilir. Panter, boğa ve keçi onunla anılan hayvanlardır. Erken tasvirlerde sakallı bir yetişkindir, sonraki yüzyıllarda genç ve sakalsız gösterilir.
Atina'da her bahar düzenlenen Büyük Dionisia şenliğinde tragedya ve komedya yarışmaları yapılır ve tiyatronun bu şenliklerden doğduğu kabul edilir. Kış aylarında Delfi'den ayrılan Apollon'un yerini kutsal alanda Dionisos'un aldığı anlatılır.
Mısır'a giden Yunanlar onu Osiris ile bir sayar. Parçalanıp yeniden can bulan bir tanrı olmaları ve bereketle bağları iki figürü birbirine yaklaştırır. Sümer anlatısında biranın tanrıçası Ninkasi, Japon anlatısında mayalı içkinin tanrısal kaynağı sayılan Sukunabikona da içkiyi tanrı katına bağlar.