Yaşam, ölüm, yeniden doğuş, yeraltı dünyası, verimlilik, bitki örtüsü ve doğanın döngüsü ile ilişkilendirilir.
Gökyüzü tanrıçası Nut ve yeryüzü tanrısı Geb ebeveynleridir. Set, İsis, Neftis kardeşleridir. Kız kardeşi İsis aynı zamanda eşidir.
Görünüşü
İnsan biçiminde, teni yeşil ya da siyah olarak betimlenir. Yeşil bitkiyi ve yeniden filizlenmeyi, siyah ise Nil'in taşkın sonrası bıraktığı verimli toprağı karşılar; iki renk de ölümü değil, ölümden sonra gelen canlanmayı anlatır. Bedeni çoğu zaman mumyalanmış gibi sarılı gösterilir.
Başında iki yanında tüy bulunan uzun tacını taşır; ellerinde hükümdarlığın işaretleri olan değnek ile yaba vardır. Ona bağlanan bir başka simge de dikey duran, üzeri çentikli sütundur; bunun tanrının omurgasını temsil ettiği ve sağlamlığı, sürekliliği bildirdiği söylenir.
Mısır'ın İlk Kralı
Osiris, Mısır'ın ilk kralı ve insanlara tarım, hukuk ve medeniyet öğreticisi olarak tasvir edilir. Barışçıl ve adil bir hükümdardır. Toprağı ekmeyi, ürünü toplamayı ve bir arada yaşamanın kurallarını insanlara o öğretmiştir; bu yönüyle Mısır'ın uygarlık kurucusu sayılır.
Öldürülmesi
Kardeşi Set, Osiris'in popülerliğinden ve güçlerinden kıskançlık duyar. Onu bir tabuta hapsederek öldürür ve bedenini parçalara ayırıp Nil Nehri'ne atar.
Anlatının yaygın biçiminde tuzak bir şölende kurulur: Set, tam ağabeyinin boyunda süslü bir sandık yaptırır ve içine sığana armağan edeceğini duyurur. Osiris sandığa uzandığında kapak kapatılır ve sandık nehre bırakılır. Bedeninin kaç parçaya bölündüğü kaynaklara göre değişir; en çok anılan sayı on dörttür.
İsis, kocası Osiris'in beden parçalarını toplar ve büyü yaparak onu geçici olarak diriltir. Bu diriliş sırasında Horus'u doğurur. Osiris fiziksel olarak dünyaya dönmese de yeraltı dünyasının kralı olur. Ölülerin yargıcına dönüşerek ölümden sonraki yaşamı düzenler.
Ölülerin Yargılanması
Yeraltı ülkesinde tahtında oturur ve önüne getirilen her ölü yargılanır. Törenin merkezinde kalbin tartılması vardır: ölünün kalbi terazinin bir kefesine, doğruluğu ve düzeni karşılayan tüy öbür kefesine konur. Terazi dengede kalırsa ölü Osiris'in ülkesine kabul edilir; kalp ağır basarsa ölü, terazinin yanında bekleyen canavara verilir ve bir daha var olmaz.
Bu yargılama, Mısır inancının ahlak anlayışının merkezidir: ölümden sonraki yaşam herkese açık değildir, yaşarken yapılanlara bağlıdır. Osiris burada ceza veren bir tanrı değil, terazinin sonucunu onaylayan hükümdardır.
Nil ve Bereket
Ölüp yeniden dirilmesi, doğanın kendi döngüsüyle bir tutulur. Nil'in her yıl taşıp çekilmesi, toprağın kuruyup yeniden yeşermesi Osiris'in başına gelenlerin yeryüzündeki karşılığı sayılır. Ekin biçildiğinde tanrı ölür, tohum filizlendiğinde geri döner.
Başka Mitolojilerdeki Karşılığı
Ölüp yeraltına inen ve bereketle birlikte geri dönen tanrı başka mitolojilerde de vardır. Sümer anlatısında Dumuzi yılın bir bölümünü yeraltında geçirir, kız kardeşi Geştinanna öbür yarısında onun yerini alır; mevsimler bu değiş tokuşla açıklanır. Nors anlatısındaki Baldur ise karşıt örnektir: o da öldürülür, fakat geri getirilemez ve ancak dünyanın sonundan sonra kurulan yeni düzende yeniden görünür.
Ölüler ülkesini yöneten hükümdar olarak ise Türk anlatısındaki Erlik, Yunan anlatısındaki Hades ve Sümer'deki Ereşkigal ile aynı yerde durur. Osiris'i onlardan ayıran yan, ölüler ülkesine sonradan gelmiş olmasıdır: o alemi baştan yönetmez, öldürüldükten sonra oranın kralı olur.