Dede Korkut anlatılarının en ağırlıklı beylerindendir. Dış Oğuz kolunun başı, beylerbeyi Salur Kazan'ın dayısı, Basat ile Kıyan Selçuk'un babasıdır. Adına iki ayrı boyda merkezî bir yer düşer.
Bu iki boyda iki ayrı yüzüyle görünür. Birinde obanın başına gelen belayı kendi eliyle içeri alan, sonra da iki oğlundan birini bu yüzden yitiren bir baba; öbüründe kırılan gururu yüzünden kendi halkını ikiye bölen ve sonunda öldürülen bir asidir. Kitapta hem acınan hem cezalandırılan tek kişi odur.
Adının sonundaki koca sözü yaşlılığı ve sözü geçerliliği birlikte anlatır; Oğuz beylerinde bu sıfat, obanın en yaşlı ve en sözü dinlenen adamlarına verilir.
Ailesi
İki oğlu vardır. Büyüğü Kıyan Selçuk, küçüğü ise bebekken bir baskında kaybolup dişi aslan tarafından büyütülen ve sonradan obaya döndürülen Basat'tır. Torunu, beyler sıralanırken hep Kıyan Selçuk oğlu denerek anılan Deli Dündar'dır.
Kızını Bamsı Beyrek'e vermiştir; bu evlilik, sonraki boyda yaşanacak felaketin dayanağıdır. Beyrek onun güveyisidir ve öldürdüğü kişi kendi damadı olacaktır.
Salur Kazan'ın dayısı olması, Oğuz düzenindeki yerini belirler: hükümdarın kendisinden yaşlı ve kan bağıyla bağlı olduğu adamdır. Başkaldırısının ağırlığı da buradan gelir — karşısına çıktığı kişi hem beylerbeyi hem yeğenidir.
Tepegöz'ü Büyütmesi
Obası yaylaya göçerken, çobanı Konur Koca Sarı Çoban bir pınar başında bir peri kızıyla karşılaşır ve zorla onunla birlikte olur. Peri kızı ayrılırken emanetini bir yıl sonra almasını söyler ve Oğuz'un başına bela getirdiğini bildirir.
Bir yıl sonra bulunan yığın yarıldığında içinden tepesinde tek gözü olan bir çocuk çıkar. Aruz Koca bu çocuğu yanına alır ve kendi oğlu Basat ile birlikte büyütür. Böylece Tepegöz, obaya dışarıdan gelen bir canavar değil, obanın kendi ocağında beslenmiş bir felaket olur.
Yaratığın huyu kısa sürede belli olur ve büyüdüğünde Oğuz ülkesini kasıp kavurmaya başlar. Karşısına çıkan beyler telef olur; Alp Rüstem şehit düşer, Kara Göne, demir giyimli Mamak ve bıyığı kanlı Bügdüz Emen onun elinde helak olur.
Bu yıkımda kendi büyük oğlu Kıyan Selçuk'u da yitirir; metin, ak sakallı Aruz Koca'nın kan kustuğunu söyler. Öcü küçük oğlu Basat alır ve Tepegöz'ü kendi kılıcıyla öldürür.
Bölümün Aruz Koca'ya yüklediği pay ağırdır: eve alınan çocuk onun kararıdır ve bedelini önce kendi oğluyla öder.
Dış Oğuz'un Başkaldırısı
Oğuz düzeninde Salur Kazan, beyleri toplayıp evini yağmalatır; bu, hükümdarın malını paylaştırarak bağlılığı tazelediği bir törendir. Bir yıl yalnız İç Oğuz'u çağırıp Dış Oğuz'u çağırmayınca, dışarıda kalan kol bunu düşmanlık sayar.
Dış Oğuz beylerini toplayan Aruz Koca, yeğenine düşman olduğunu bildirir. Güveyisi Bamsı Beyrek'i de yanına çağırır; kendi kızını verdiği bu adamın kolayca kazanılacağını düşünür.
Beyrek teklifi geri çevirir. Gerekçesi açıktır: geçmişte Salur Kazan ona yardım etmiştir ve ekmeğini yediği kişiye karşı duramaz. Öfkelenen Aruz Koca kılıcını çekip damadının sağ uyluğunu keser. Ölmek üzere evine götürülen Beyrek, son sözünde kanını Aruz'a bırakmamasını, öcünü almasını Salur Kazan'a söyler.
Kitapta bu, bir savaş ölümü değil bir akraba cinayetidir. Aruz Koca'yı yıkan da yenilgisi değil, bu ölümdür; damadını kendi elleriyle öldürdüğü an haklılığını yitirir.
Sonu
Salur Kazan İç Oğuz beylerini toplayıp üzerine yürür. Yapılan çarpışmada dayısını mızrağıyla attan düşürür; Kara Göne attan inip Aruz Koca'nın başını keser.
Bunu gören öbür Dış Oğuz beyleri atlarından inip yeğenin ayağına kapanır, suçlarının bağışlanmasını dileyip elini öperler. Salur Kazan hepsini bağışlar; ceza yalnız başlatana kalır.
Anlatının bıraktığı sonuç, Oğuz düzeninin nasıl işlediğini gösterir. Bölünme cezalandırılır ama topluluk dağıtılmaz; suç kişiselleştirilir ve geri kalanlar birliğe geri alınır.
Kitaptaki Yeri
Adı, baş kişi olmadığı boylarda da geçer. Oğuz beyleri sıralandığında ak sakallı Aruz Koca diye anılır ve oğlunun adı hep Aruz Koca oğlu Basat kalıbıyla söylenir.
Kitaptaki boylar birbirinin ardı sıra dizilmiş bir tarih değildir; her boy kendi içinde bütündür. Aynı kişinin bir boyda ölüp başka bir boyda sağ görünmesi bu yüzdendir ve bir çelişki sayılmaz.
Dış Oğuz ile İç Oğuz ayrımının, Oğuz boylarının Bozok ve Üçok kollarına karşılık geldiği ileri sürülmüştür. Bu eşleştirme yaygın olmakla birlikte kesinleşmiş değildir; kitabın kendisi kolları yalnız İç ve Dış diye anar.
Adının Uruz biçiminde de yazılması bir karışıklığa yol açar: Salur Kazan'ın oğlunun adı da Uruz'dur. İkisi ayrı kişilerdir; biri Kazan'ın dayısı, öbürü oğludur.
Başka Mitolojilerdeki Karşılığı
Yıkımı getirecek yaratığın, tanrıların ya da topluluğun kendi eliyle beslenip büyütülmesi Nors anlatısında da vardır. Kurt Fenrir Asgard'da tanrıların yanında büyütülür, ona yemini bir tanrı verir ve sonunda bağlanması gerekir. İki anlatı da aynı şeyi söyler: felaket dışarıdan gelmez, içeride beslenir. Aradaki fark, tanrıların kurdu tehlikeli olduğunu bilerek büyütmesi, Aruz Koca'nın ise uyarıldığı halde bunu bir öğüt saymamasıdır.
Kendi kanından birini öldürüp halkını ikiye bölen büyük, Mısır anlatısında Set'tir; kardeşi Osiris'i öldürür ve düzen ancak Horus'un onu alt etmesiyle geri kurulur. Aradaki fark nedendedir: Set tahtı istediği için öldürür, Aruz Koca ise çağrılmadığı bir sofra yüzünden. Sümer ve Mısır anlatılarında kavganın konusu egemenliktir; Oğuz anlatısında ise saygının eksik gösterilmesi tek başına bir halkı bölmeye yeter.