Oğuz boylarının iki büyük kolundan biridir. Oğuz Kağan'ın gökten inen ışıktan doğan göksel eşinden olan üç oğlu Gün Han, Ay Han ve Yıldız Han ile onların soyundan gelen on iki boyu kapsar. Bu üç oğul isimlerinde gök cisimlerini taşır ve bu yüzden Bozok kolu göğün tarafı sayılır.
Her oğulun dörder oğlu olmuş, bunlardan on iki Oğuz boyu türemiştir. Gün Han'ın soyundan Kayı, Bayat, Alkaevli ve Karaevli; Ay Han'ın soyundan Yazır, Döğer, Dodurga ve Yaparlı; Yıldız Han'ın soyundan Avşar, Kızık, Beğdili ve Karkın gelir.
Adı ve Simgesi
Ad, boz ve ok sözcüklerinden kurulur. Buna karşılık kolun simgesi ok değil yaydır: Oğuz Kağan yaşlandığında oğullarını yollayıp bulunan altın yayı üçe böler ve büyük üç oğluna verir. Yay buyuran tarafı, ok ise ona bağlı olan tarafı gösterdiği için Bozok, Oğuz düzeninde önde gelen koldur.
Adla simge arasındaki bu uyuşmazlık tartışmalıdır. Kimi araştırmacılar adı boz renkli ok diye okur, kimileri bozulmuş, kırılmış ok anlamını öne sürer ve yayın üçe bölünmesiyle ilişkilendirir. Kesin bir sonuca varılmış değildir.
Toy Düzenindeki Yeri
Oğuz düzeninde her şey ikiye ayrılır: sağ ve sol, iç ve dış, ak ve kara. Bozok bu düzende sağ kolu oluşturur. Destana göre Oğuz Kağan otağının sağ yanına kırk kulaç bir direk diktirmiş, tepesine altın bir tavuk koydurmuş, dibine ak bir koyun bağlatmıştır; toyda sağ yana Bozoklar oturur.
Bu ikili düzen yalnızca oturma sırası değildir; ordunun bölünmesinden ganimetin ve kurban etinin paylaşımına kadar her işi belirler. Oğuzlardan doğan devletlerin ordu ve yönetim yapısı da bu iki kol üzerine kurulmuştur.
Boy Nişanları
Her boyun kendine ait bir tamgası, yani damgası vardır; hayvanlara, silahlara ve mezar taşlarına vurulan bu işaret boyun mülkünü ve kimliğini gösterir. Ayrıca her boya bir ongun, yani kutsal sayılan ve öldürülmesi yasak olan bir yırtıcı kuş düşer.
Ongunlar altı oğula göre dağıtılır. Bozok kolunda Gün Han'ın ongunu şahin, Ay Han'ınki kartal, Yıldız Han'ınki tavşancıldır; Üçok kolunda ise sungur, uçkuş ve çakır sayılır. Listeler kaynaktan kaynağa küçük farklarla verilir. Tamga ve ongun, boy düzeninin gündelik hayattaki en somut izleridir.
Tarihteki İzi
Bozok adı, Oğuz boylarının Selçuklu sultanına başkaldırdığı olayların anlatıldığı on ikinci yüzyıl kayıtlarında geçer; ad, destandan tarihe böyle taşınmıştır. İki kol arasındaki anlaşmazlıkların, kimi boyların batıya göç etmesinde payı olduğu düşünülür.
Osmanlı hanedanının kendini bağladığı Kayı boyu Bozok kolundandır. Buna karşılık Selçukluların çıktığı Kınık boyu Üçok kolunda, Deniz Han'ın soyundadır; iki hanedan Oğuz düzeninin ayrı kollarından gelir.
Boyların sayısı kaynaklara göre değişir. Bu maddede izlenen yirmi dörtlü düzen Reşidüddin'in verdiği listeye dayanır; Kaşgarlı Mahmud'un daha eski listesinde boy sayısı yirmi ikidir ve Bozok–Üçok ayrımı bu listede yer almaz. Ayrımın destandaki kadar eski olmayıp sonradan kurulmuş olabileceği bu yüzden ileri sürülür.