Türk destan geleneğinin merkezî kahramanı, Oğuz boylarının atası sayılan efsanevi hükümdardır. Adı, kendisinden türeyen Oğuz Türklerinin adının kaynağıdır. Hikâyesi Oğuznâme adı verilen anlatılarda korunmuştur.
İki temel anlatım vardır: İslam öncesi, Uygur harfleriyle yazılmış daha mitolojik biçim ile sonradan İslami öğelerle yeniden anlatılan biçim. Aşağıdaki anlatı, tanrısal ve olağanüstü ögeleri koruyan eski biçime dayanır.
Doğuşu ve Görünüşü
Annesi Ay Kağan'dır. Doğar doğmaz konuştuğu, annesinin sütünü yalnızca bir kez emip ardından çiğ et, çorba ve kımız istediği anlatılır. Kırk gün içinde yürüyüp koşacak ve savaşacak bir delikanlı oldu; olağanüstü hızla büyümesi, sıradan bir insan olmadığının işaretidir.
Görünüşü de olağanüstüdür: ayakları öküz ayağına, beli kurt beline, omuzları samura, göğsü ayıya benzetilir; bedeni tüylüdür. Yüzü mavimsi bir ışıkla, gök rengiyle betimlenir. Bu tasvir, onu hayvanların gücünü ve gökle olan bağını taşıyan bir varlık olarak sunar.
Canavarı Öldürmesi
Yaşadığı ormanda, sürüleri ve insanları yiyen büyük bir canavar vardı. Oğuz bu canavarı avlamaya karar verdi; tuzak kurup onu alt etti ve halkını bu beladan kurtardı. Bu iş, onun kahramanlığının ilk kanıtı ve hükümdarlığa giden yolun başıdır.
Evlilikleri ve Oğulları
İlk eşi, gökten inen bir ışığın içinden çıkan kadındır. Ondan üç oğlu olur: Gün, Ay ve Yıldız. İkinci eşini bir ağacın kovuğunda bulur; ondan da üç oğlu olur: Gök, Dağ ve Deniz. Böylece altı oğlu, gökyüzü ve yeryüzü ögelerinin adlarını taşır.
Bu altı oğuldan yirmi dört Oğuz boyu türer. Gökten inen eşten olan üç oğlun soyu Bozoklar, ağaçtan doğan eşten olanların soyu ise Üçoklar olarak anılır; Oğuzların ikili düzeni bu ayrıma dayanır.
Bozkurt ve Cihan Hâkimiyeti
Kendini kağan ilan eden Oğuz, bütün dünyayı kendi yönetimi altında toplamak için seferlere çıktı. Bir sabah çadırına gökten inen bir ışığın içinden gök tüylü, gök yeleli bir erkek kurt belirdi. Bozkurt, ordunun önünde yürüyerek ona yol gösterdi; Oğuz, savaşları bu kılavuzun ardından kazandı.
Bu anlatı, kurdun Türk mitolojisindeki yol gösterici ve ata rolünün en tanınmış örneğidir. Egemenliğin ve zaferin gökten geldiği, Tengri inancındaki gök merkezli düzenle örtüşür.
Yayın ve Okların Paylaştırılması
Yaşlanan Oğuz, ülkeyi oğulları arasında bölmek istedi. Bilge veziri Uluğ Türk'ün gördüğü bir düşte, doğudan batıya uzanan altın bir yay ile üç gümüş ok belirir. Oğuz, büyük üç oğlunu doğuya, küçük üç oğlunu batıya gönderir; büyükler bir altın yay, küçükler üç ok bulup getirir.
Oğuz altın yayı kırıp üç parçasını büyük oğullarına, üç oku ise küçük oğullarına verir. Yay, buyuran ve önde gelen tarafı; ok ise ona bağlı olan tarafı simgeler. Bozok ve Üçok ayrımının, yani Oğuz düzenindeki mevki sıralamasının kaynağı bu paylaşımdır.