Türk halk inançlarında ay, kutsal bir gök cismi olarak görülür ve Ay Ata bu bağlamda gökyüzündeki ayın kişileştirilmiş hâlidir. Adı doğrudan ay baba demektir; göğün altıncı katında oturduğuna inanılır.
Ay Ata, ışığıyla karanlıkları aydınlatan bir rehber olarak görülür. Bu nedenle söylencelerde bilgelik, koruyuculuk ve rehberlik özellikleriyle ön plana çıkar. Gökte yaşayan yaşlı ve bilge bir varlık olarak düşünülür; gece yol alanın önünü açan, karanlıkta yalnız bırakmayan güçtür.
Ay Dede insanların ilk büyükbabası ve Gün Ana ilk büyükannesi olarak görülür. İkisi birlikte anılır ve evrenin gece ile gündüz arasındaki bölünmesini temsil eder: Gün Ana sıcaklığın ve gündüzün, Ay Ata ise serinliğin ve gecenin yanındadır. Aktarımlara göre Ay Ata altıncı katta, Gün Ana ise bir üstteki yedinci kattadır; ay hükümdarı, güneş hatunu temsil ettiği için hatunun katı yukarıda sayılır.
Erkek Ay, Dişi Güneş
Türk mitolojisinin en ayırt edici yanlarından biri buradadır: ay erkek, güneş dişidir. Bu, dünyada yaygın olan dağılımın tersidir — Yunan anlatısında ayı temsil eden Selene bir tanrıçadır, güneş ise erildir.
Aynı ters dağılım Japon mitolojisinde de görülür: ayın tanrısı Tsukuyomi erkek, güneşin tanrıçası Amaterasu kadındır. Nors anlatısında da ay tanrısı Mani eril, güneş tanrıçası Sol dişildir. Sümer anlatısında ise ay tanrısı Nanna erildir; kızı İnanna ve oğlu Utu ile birlikte göğün ışıklarını paylaşır. Bu dağılım, ay ile güneşin cinsiyetinin evrensel değil, her mitolojinin kendi kurduğu bir düzen olduğunu gösterir.
Ayın Evreleri ve Tapımı
Ayın büyüyüp küçülmesi rastgele bir olay değil, izlenmesi ve karşılık verilmesi gereken bir düzen sayılırdı. Eski Türklerin ayın evrelerine göre çeşitli törenler yaptığı, yeni ayın görünmesinin uğur ve başlangıç sayıldığı anlatılır. Ay Ata'nın koruyuculuğuna sığınmak, gece yola çıkmadan önce yapılan işlerdendi.
Ayın gökteki durumu takvim işi de görürdü. Yıldız kümesi Ülker'e yaklaştığı zamanlar özellikle gözlenir, bu buluşmadan gelecek mevsimin sert mi yumuşak mı olacağı okunmaya çalışılırdı.
Ay Tutulması
Ayın karanlığa gömülmesi, Ay Ata'nın başına gelen bir felaket olarak yorumlanırdı. Anlatıya göre çok başlı canavar Yelbegen gökteki ayı yakalayıp yutar; gökyüzünün kararması bunun sonucudur.
Tutulma sırasında halkın davul çalıp bağırarak, silah ateşleyerek gürültü çıkardığı ve canavarı ürkütüp yuttuğunu geri bıraktırmaya çalıştığı anlatılır. Ayın yeniden görünmesi, Ay Ata'nın kurtulması sayılırdı.
Adının İzleri
Ay Dede adı, mitolojik anlamını yitirse de halk dilinde yaşamayı sürdürmüştür; çocuklara söylenen tekerlemelerde ve ninnilerde geçen bu ad, gökteki aya duyulan eski yakınlığın kalıntısıdır.
Adı benzeyen başka figürlerle karıştırılmamalıdır: Ay Han Oğuz Kağan'ın oğlu ve Bozok kolunun atalarından biridir, Ay Kağan ise Oğuz Kağan'ın annesidir. Üçü de ay sözcüğünü taşır ama ayrı varlıklardır; yalnızca Ay Ata gökteki ayın tanrısıdır.