Tsukuyomi, Japon mitolojisinin ay tanrısı ve gecenin yöneticisidir. Güneş tanrıçası Amaterasu ile fırtına tanrısı Susanoo'nun kardeşidir. Adı ayı okuyan, yani ayın evrelerini sayan anlamına gelir; ay, takvimin ve ekim zamanının ölçüsü olduğu için tanrının adı doğrudan bu ölçmeye bağlanmıştır. Hakkında az sayıda anlatı bulunan, ama gökyüzünün düzeninde önemli bir yeri olan tanrıdır.
Doğuşu
Tsukuyomi, ölüler ülkesinden dönen babası İzanagi'nin arınırken sağ gözünü yıkamasından doğar. İzanagi ona geceyi ve ayı yönetme görevini verir. Böylece gündüzü yöneten kız kardeşi Amaterasu'nun karşısında gecenin tanrısı olur.
Gece ile Gündüzün Ayrılması
Tsukuyomi'nin en bilinen anlatısı, güneş ile ayın gökte neden birlikte görünmediğini açıklar. Amaterasu, kendisini temsil etmesi için Tsukuyomi'yi besin tanrıçası Ukemoçi'ye gönderir. Ukemoçi denize dönüp balık, ormana dönüp av hayvanı, tarlaya dönüp pirinç çıkararak bir şölen hazırlar; ama bunların hepsi ağzından çıkmıştır. Yemeğin bu biçimde sunulmasını tiksindirici bulan Tsukuyomi, tanrıçayı öldürür.
Ölen tanrıçanın bedeninden yeryüzünün besinleri doğar: başından sığır ve at, alnından darı, kaşlarından ipekböceği, karnından pirinç, öbür yerlerinden buğday ve fasulye. Böylece bir cinayetten tarım ve ipekçilik doğmuş olur. Olanı öğrenen Amaterasu buna öyle öfkelenir ki bir daha onun yüzünü görmek istemediğini söyler ve ondan yüzünü çevirir. İşte bu yüzden güneş ile ay gökte hiçbir zaman bir arada bulunmaz, gündüz ile gece birbirinden ayrı kalır.
Bu anlatının iki ayrı derlemesi vardır ve ikisi aynı olayı başka tanrılara yükler: eski derlemelerden birinde besin tanrıçasını öldüren Tsukuyomi'dir, öbüründe gökten kovulan Susanoo'dur ve öldürülen tanrıça başka adla anılır. Söylence aynı, kişiler farklıdır; burada anlatılan, ay tanrısını sorumlu tutan derlemedir.
Sessiz Tanrı
Kardeşlerinin tersine Tsukuyomi'ye bağlanan anlatı neredeyse yoktur. Amaterasu göğü yönetir ve imparator soyunu başlatır, Susanoo hem yıkar hem canavar öldürür; Tsukuyomi ise görevini alır, bir kez öfkelenir ve bir daha görünmez. Kimi kaynaklarda Amaterasu'nun kardeşi değil eşi sayılır, kimilerinde cinsiyeti belirtilmez. Buna karşın tapımı sürmüştür: İse Tapınağı'na bağlı ayrı bir kutsal alan ile başka bölgelerdeki tapınaklar ona adanmıştır. Ayın evrelerine göre kurulan eski takvim ve ekim düzeni, adının anlamıyla birlikte onun asıl işlevini gösterir.
Başka Mitolojilerdeki Karşılığı
Ayın eril, güneşin dişil olması Japon mitolojisini Türk mitolojisiyle aynı yere koyar: orada da ay Ay Ata, güneş Gün Ana'dır ve ikisi kardeş ya da eş sayılır. Sümer'de ay tanrısı Nanna göğün önemli tanrılarındandır; güneş tanrısı Utu onun oğludur, yani orada ay güneşten önce gelir. Mısır'da ise ay, zamanı ölçen bilgelik tanrısı Tot'a bağlanır; Tot ayla oynadığı bir oyunu kazanarak yıla beş gün ekler. Tsukuyomi'nin adındaki ayı okuma ile Tot'un takvimi düzenlemesi aynı düşünceye dayanır: ay, gökte zamanı sayan şeydir.