Oğuz Kağan'ın altı oğlundan ikincisidir. Gökten inen ışıktan doğan göksel eşinden olan üç oğuldan biridir; Gün Han ve Yıldız Han ile birlikte Bozok kolunu oluşturur.
Adı ay demektir. Üç göksel oğulun adları gökyüzünün ışıklarını parlaklık sırasına göre taşır; ay, güneşten sonra gelen ikinci ışık olduğu için Ay Han da ikinci oğuldur. Oğuz destanında sıra, gökteki düzenin yeryüzüne aktarılmış halidir.
Yay Payı
Yaşlanan Oğuz Kağan, doğuya yolladığı büyük üç oğlunun bulup getirdiği altın yayı üçe kırıp onlara paylaştırır. Ay Han bu payı Gün Han'dan sonra alır ve toyda otağın sağ yanında, ağabeyinin ardında oturur.
Yay, buyuran tarafın simgesidir. Küçük üç kardeşe verilen ok ise ona bağlı olan tarafı gösterir; iki yan birbiri olmadan iş görmediği için bu sıralama bir üstünlük değil, bir düzen belirtir.
Soyundan Gelen Boylar
Dört oğlu olmuş, onlardan dört Oğuz boyu türemiştir: Yazır, Döğer, Dodurga ve Yaparlı. Bunlar altı kardeşin boyları arasında sayıca en az iz bırakanlardandır; buna karşılık Yazır ve Döğer adları Türkmen boy adları arasında yaşamayı sürdürmüştür.
Boyunun ongunu kartaldır. Her boyun ayrıca kendi tamgası bulunur; hayvana ve mezar taşına vurulan bu damga boyun kimliğini gösterir.
Adının Anlamı
Ayın Türk düşüncesindeki yeri güneşinkinden farklıdır. Gök cisimlerinin sahipleri arasında ay erildir ve Ay Ata adıyla anılır; güneşin sahibi Gün Ana ise dişildir. Bu, dünyada yaygın olan dağılımın tersidir.
Ay aynı zamanda zamanı ölçen ışıktır. Göçerlerin takvimi ayın evrelerine göre kurulur; göç, otlak değiştirme ve toy zamanı buna göre belirlenir. Ay Han'ın adı bu yüzden yalnızca bir gök cismini değil, düzenin ölçüsünü de taşır.
Gün Han gibi o da bir tanrı değildir; Ay Ata ile karıştırılmamalıdır. Biri gökteki ayın sahibi, öbürü adını aydan alan bir destan beyidir.
Başka Mitolojilerdeki Karşılıkları
Ayın zamanı ölçen ışık sayılması geniş bir ortaklıktır. Japon anlatısında ay tanrısının adı doğrudan ayı okuyan, yani evreleri sayan anlamına gelir; Tsukuyomi takvimin ve ekim zamanının ölçüsüdür. Mısır'da ay, zamanı ölçen bilgelik tanrısı Thoth'a bağlanır ve ilk takvimin kurulması ona yüklenir.
Sümer'de ise ay güneşten önce gelir: ay tanrısı Nanna, güneş tanrısı Utu'nun babasıdır. Oğuz sıralamasında ayın güneşten sonra gelmesi, bu dizilimin her yerde aynı olmadığını gösterir.