Oyamatsumi, Japon mitolojisinde dağların tanrısıdır. Tek bir dorukla değil, bütün dağ sıralarıyla anılır. Yetkisi dağla da sınırlı kalmaz. Denizin, savaşın, madenin ve içkinin tanrısı olarak da tapım görür. Bu geniş alan, dağın denize inip bittiği bir ada ülkesinde şaşırtıcı değildir.
Soy çizgisinde İzanagi ile İzanami'nin oğludur, yani Amaterasu, Tsukuyomi ve Susanoo'nun ağabeyi sayılır. Kendisi anlatıların önüne pek çıkmaz, ama kızları ve oğulları yoluyla Japon mitolojisinin bütün büyük soylarına bağlanır. İmparator ailesi onun kızı Konohanasakuya Hime'den gelir.
Adı
Addaki o ululama ekidir, yama dağ demektir, sondaki tsumi ise ruh ya da kutlu güç anlamı taşır. Bütünü ulu dağ ruhu diye okunur. Bu ad bir kişi adından çok bir yetki adıdır ve dağın kendisinin kutlu sayılmasını anlatır.
Eski bir taşra derlemesinde tanrı, denizi aşıp gelen anlamındaki Wataşi no Okami adıyla geçer. İçki tanrısı yanı ise Sakatoke no Kami adını alır. Bu iki ad, dağ tanrısının neden aynı zamanda denizciler ve içki ustalarınca anıldığını açıklar.
Doğuşu
Kojiki'ye göre Oyamatsumi, İzanagi ile İzanami'nin adaları var ettikten sonra doğurduğu tanrılar arasındadır. Ağacın tanrısı Kukunoçi ile kırın tanrıçası Kayanohime de aynı sırada dünyaya gelir. Böylece ağaç, dağ ve kır tek bir doğum dizisinin parçası olur.
Nihon Şoki bir başka anlatı verir. İzanagi, doğarken annesini yakan ateş tanrısı Kagutsuçi'yi üç parçaya böler ve parçalardan biri Oyamatsumi olur. Bu ikinci anlatı, Kagutsuçi'nin parçalanan bedeninden çıkan sekiz dağ tanrısıyla karıştırılmamalıdır. O sekiz tanrı ormanlı dağ, dik yamaç, dağ eteği gibi tek tek dağ türlerini karşılar. Oyamatsumi ise hepsinin üstündeki tek sahiptir.
Ailesi
Eşi, kendisiyle aynı doğumda dünyaya gelen kır tanrıçası Kayanohime'dir. Ondan sekiz çocuğu olur. Bu sekiz ad dört çift kurar ve her çiftin biri gök, öbürü yer sözcüğüyle başlar. Ame no Sazuçi ile Kuni no Sazuçi bunlardandır. Çiftlerin böyle kurulması, dağ ile kırın sisinin, boğazının ve gölgesinin gökte ve yerde ayrı ayrı karşılığı olduğunu anlatır.
Başka anlatılarda anılan çocukları, tanrının mitolojideki asıl ağırlığını kurar. Kamu Oiçihime, Susanoo ile evlenir ve bereket tanrısı İnari ile hasat tanrısı Otoşi'nin annesi olur. Aşinazuçi, sekiz kızından yedisini Yamata no Oroçi'ye kaptıran yaşlı adamdır. Yılandan kurtarılan sekizinci kız Kuşinada Hime böylece Oyamatsumi'nin torunudur. Konohanasakuya Hime ile İwanaga Hime ise gökten inen soya verdiği iki kızıdır.
Kaya ile Çiçek
Amaterasu'nun torunu Ninigi yeryüzüne inip Konohanasakuya Hime'yi isteyince Oyamatsumi iki kızını birden gönderir. Küçüğünün yanına ablası İwanaga Hime'yi de katar. Damat ablayı çirkin bulup geri çevirir ve yalnız küçük kızı alıkoyar.
Bunu duyan tanrı, iki kızı neden birlikte yolladığını açıklar. Büyüğü kaya gibi sarsılmaz bir ömrü, küçüğü ise ağaç çiçeği gibi göz alıcı ama kısa süren bir bereketi taşımaktadır. Kayayı geri çeviren Ninigi, kendisi ve soyu için ölümsüzlüğü de geri çevirmiş olur. Japon anlatısında insan ömrünün ve imparatorların ömrünün sınırlı olmasının nedeni budur. Baba burada öfkeli bir kayınpeder değil, seçimin bedelini bildiren bir tanrıdır.
Kızı, ateşe verdiği kulübede üç oğul doğurunca Oyamatsumi göksel tatlı içki demleyip tanrılara sunar. İçki tanrısı sayılması bu sevincin anısıdır. Pirinçten içki demlemek dağdan inen suya bağlı olduğu için, dağ tanrısının içki ustalarınca anılması aynı zincirin parçasıdır.
Tapımı
Baş tapınağı, Seto İç Denizi'ndeki Omişima adasında bulunan Oyamazumi Tapınağıdır. Adanın kendisi tanrının alanı sayılır ve tapınak Ehime yöresinin en eski kutsal yeri kabul edilir. Denizde yol alan gemiciler burada dua eder, savaşa çıkan komutanlar zafer diler. Kazananlar tapınağa zırh, kılıç ve yay adar. Japonya'da savaş donanımının en geniş derlemesi bu yüzden bir dağ tanrısının tapınağında toplanmıştır.
Tanrının adı ülkeye yayılmış yüzlerce tapınakta yaşar. Şizuoka'daki Mişima Taişa ile Kanagawa'daki Oyama Afuri Tapınağı bunların en bilinenleridir. Dağdan cevher çıkaran madenciler ile demirciler onu kendi işlerinin tanrısı sayar. Ormancılar ağaç kesmeden önce ondan izin diler. Bu tapım biçimlerinin hepsi aynı düşünceye dayanır. Dağdan alınan her şeyin bir sahibi vardır ve alan, sahibine karşılık borçludur.
Başka Mitolojilerdeki Karşılıkları
Türk mitolojisindeki iye inancı Oyamatsumi'ye en yakın düşüncedir. Orada da her dağın, ormanın ve suyun bir sahibi vardır, ondan izinsiz alınan şey uğursuzluk getirir. Sümer'de dağlık bozkırın hanımı sayılan Ninhursag adını doğrudan dağdan alır ve doğurganlığı dağa bağlaması yönüyle benzeşir.