Gökyüzündeki bir yıldız kümesinin Türkçe adıdır; bugün Pleiades (Süreyya) olarak bilinen, birbirine yakın parlak yıldızlardan oluşan topluluğu karşılar. Türk gök tasavvurunda tekil bir yıldızdan çok, birlikte görünen bir yıldız öbeği olarak düşünülür. Ülger, Ürker ve Ürgel biçimlerinde de söylenir.
Çıplak gözle çoğunlukla yedi yıldızı seçildiği için halk arasında yedi kardeş diye de anılır. Manas Destanı'nda zaman tarif edilirken "yedi yıldız kaybolduğunda" denmesi, bu kümenin gökteki en tanınmış işaretlerden biri olduğunu gösterir.
Türk halk astronomisinin en önemli gök cisimlerinden biridir. Gökteki yeri ve görünüp kaybolması, mevsimlerin ve havanın izlenmesinde bir takvim gibi kullanılırdı. Bu yönüyle Ülker, yalnızca bir yıldız kümesi değil, zamanı ve mevsimi okumanın aracıdır.
Soğukla İlişkisi
Ülker, halk inancında soğukla özdeşleştirilir. Gece gökyüzünde göründüğü dönem kışın ve soğuğun zamanı sayılırdı; gökten kaybolduğu dönem ise sıcak aylara denk gelir. Ülkerli aylar soğuğun, ülkersiz aylar ise sıcağın işareti kabul edilirdi.
Bu yüzden Ülker'in doğuşu ve batışı, çiftçiler ve göçebeler için önemli bir işaretti; ekim, hasat, göç ve sürülerin korunması bu gök cisminin durumuna göre düzenlenirdi. Yılın belli günlerinde onun adıyla anılan fırtınalar beklenirdi; bu günler halk takviminde havanın döneceği eşikler sayılırdı.
Göğün Delikleri
Yakut Türklerinin anlatısında bu yıldızlar birer delik olarak düşünülür. Gök kubbesinin bir zamanlar delik olduğu, soğuğun yeryüzüne bu deliklerden dolduğu söylenir; kümeye verilen ürgel adı doğrudan bu deliklerin adıdır.
Bir yiğidin avladığı kurtların derisinden eldivenler dikip bu delikleri tıkadığı, böylece dünyayı dondurucu soğuktan kurtardığı anlatılır. Kümenin soğukla kurduğu bağın en açık anlatımı budur: yıldızlar ışık kaynağı değil, kışın içeri sızdığı gediklerdir.
Ay ile Buluşması
Gökte Ay'ın Ülker'e yaklaştığı, yani ikisinin yan yana göründüğü zamanlar özellikle gözlenirdi. Bu buluşmanın havayı, gelecek mevsimi ve bereketi haber verdiğine inanılırdı. Ayın Ülker'in hangi yanından geçtiğine bakılarak kışın sert mi yumuşak mı olacağı önceden kestirilmeye çalışılırdı.
Uygur anlatısında bu yakınlık bir çekişme olarak açıklanır: Ülker'in Güneş'e karşılıksız bir sevgi beslediği, Güneş'in gönlünün Ay'da olduğu ve bu yüzden Ülker'in Ay'ı kıskandığı söylenir. Gökteki hareketlerin bir sevda hikâyesiyle anlatılması, gök cisimlerinin birer kişi gibi düşünüldüğünü gösterir.
Gökteki Yeri
Türk gök bilgisinde yön ve zaman, belli başlı gök cisimlerine göre belirlenirdi. Gökyüzünün çakılı ekseni sayılan Demirkazık gibi Ülker de gecenin ilerleyişini ve mevsimi okumakta kullanılan başlıca işaretlerdendi. Gökle kurulan bu düzen, Tengri inancındaki gök merkezli dünya tasavvurunun bir parçasıdır.
İkisi arasındaki iş bölümü bellidir: Demirkazık yönü, Ülker ise mevsimi gösterir. Biri yerini hiç değiştirmeyen çivi, öbürü gelip giden takvimdir.
Adı eski Türkçe kaynaklarda da geçer ve bugün hem gök cismi hem de kişi adı olarak yaşamayı sürdürür. Osmanlı ve sonrası kullanımda aynı küme, Arapça kökenli Süreyya adıyla da anılmıştır.
Başka Mitolojilerde Aynı Yıldızlar
Bu küme birbirinden uzak pek çok halkta yedi kardeş olarak anlatılır. Yunan mitolojisinde yedi kız kardeş, kendilerini kovalayan avcıdan kaçarken tanrılar tarafından yıldıza çevrilir; bu yüzden gökte hâlâ avcının önünde giderler. Yedi sayısının iki gelenekte de aynı kalması, kümenin çıplak gözle görünen yıldız sayısından ileri gelir.
Japon inancında aynı küme subaru adıyla anılır; ad bir araya gelmek, toplanmak anlamındadır ve dağınık yıldızların tek bir öbek gibi görünmesini anlatır. Türkçedeki yedi kardeş deyişiyle aynı gözlemden doğmuş, ama başka bir yandan bakan bir adlandırmadır: biri yıldızların akrabalığını, öbürü toplanmışlığını öne çıkarır.