Oğuz boylarının iki büyük kolundan biridir. Oğuz Kağan'ın ağaç kovuğunda bulunan yersel eşinden olan üç oğlu Gök Han, Dağ Han ve Deniz Han ile onların soyundan gelen on iki boyu kapsar. Bu üç oğulun adları yeryüzünün ögelerini taşır; kolun yerin tarafı sayılması bundandır.
Her oğulun dörder oğlu olmuş, bunlardan on iki Oğuz boyu türemiştir. Gök Han'ın soyundan Bayındır, Peçenek, Çavundur ve Çepni; Dağ Han'ın soyundan Salur, Eymür, Alayuntlu ve Yüreğir; Deniz Han'ın soyundan Iğdır, Büğdüz, Yıva ve Kınık gelir.
Adı ve Simgesi
Ad doğrudan simgesinden gelir. Oğuz Kağan ülkeyi bölerken küçük üç oğlunun bulup getirdiği üç oku onlara verir; kol adını bu üç oktan alır. Yay buyuran tarafı, ok ise ona bağlı olan tarafı gösterdiği için Üçok, Oğuz düzeninde Bozok'a bağlı sayılan koldur.
Bu bağlılık bir aşağılık değil, bir sıra belirtir. Ok yayın attığı şeydir; iki kol birbiri olmadan iş görmez. Oğuz düzeninin bütün ikiliklerinde olduğu gibi burada da iki yan birbirini tamamlar.
Toy Düzenindeki Yeri
Oğuz düzeninde her şey ikiye ayrılır: sağ ve sol, iç ve dış, ak ve kara. Üçok bu düzende sol kolu oluşturur. Destana göre Oğuz Kağan otağının sol yanına kırk kulaç bir direk diktirmiş, tepesine gümüş bir tavuk koydurmuş, dibine kara bir koyun bağlatmıştır; toyda sol yana Üçoklar oturur.
Dede Korkut anlatılarında bu ayrım başka adlarla sürer: orada Oğuzlar İç Oğuz ve Dış Oğuz diye ikiye bölünür ve iki kesim arasındaki gerginlik anlatının konusu olur. Adlar değişse de kurulan düzen aynıdır.
Boy Nişanları
Her boyun kendine ait bir tamgası, yani damgası vardır; hayvanlara, silahlara ve mezar taşlarına vurulan bu işaret boyun mülkünü ve kimliğini gösterir. Ayrıca her boya bir ongun, yani kutsal sayılan ve öldürülmesi yasak olan bir yırtıcı kuş düşer.
Ongunlar altı oğula göre dağıtılır. Üçok kolunda Gök Han'ın ongunu sungur, Dağ Han'ınki uçkuş, Deniz Han'ınki çakırdır; Bozok kolunda ise şahin, kartal ve tavşancıl sayılır. Listeler kaynaktan kaynağa küçük farklarla verilir. Tamga ve ongun, boy düzeninin gündelik hayattaki en somut izleridir.
Tarihteki İzi
Selçuklu hanedanının çıktığı Kınık boyu Üçok kolundan, Deniz Han'ın soyundandır. Buna karşılık Osmanlı hanedanının bağlandığı Kayı boyu Bozok kolunda, Gün Han'ın soyundadır; iki hanedan Oğuz düzeninin ayrı kollarından gelir.
Üçok kolundan gelen Bayındır, Salur, Çepni ve Yüreğir gibi boyların adları Anadolu'da yer adı olarak bugün de yaşar. Boy adlarının yerleşme adlarına dönüşmesi, bu düzenin göç ettiği yerlere birlikte taşındığını gösterir.
Boyların sayısı kaynaklara göre değişir. Bu maddede izlenen yirmi dörtlü düzen Reşidüddin'in verdiği listeye dayanır; Kaşgarlı Mahmud'un daha eski listesinde boy sayısı yirmi ikidir ve Bozok–Üçok ayrımı bu listede yer almaz. Ayrımın destandaki kadar eski olmayıp sonradan kurulmuş olabileceği bu yüzden ileri sürülür.