Gökyüzünde, en yüksek katmanda yaşadığına inanılır. Evrenin ve tanrıların yaratıcısıdır; Gök Tengri'den sonra tanrıların en büyüğü ve en önde gelenidir ve Tengri dışında bütün tanrıları o var etmiştir. Göğün on yedinci katında oturduğu, evrenin yazgısının onun elinde bulunduğu anlatılır.
Adı, kayırmak sözcüğüyle aynı köktendir; esirgeme, koruma, lütuf demektir. Ad, tanrının niteliğini de bildirir: yaratan ve yarattığını gözeten güçtür, ceza veren ya da korkulan bir tanrı değildir. Somut bir görünüşle betimlenmez; ululuğu anlatılır, yüzü anlatılmaz.
Yaratma işini tamamladıktan sonra geri çekilir ve düzenin işleyişini çocuklarına bırakır. Böyle bir tanrı başka mitolojilerde de bulunur: Sümer'de göğü kurup sonra yönetimi ardından gelenlere bırakan An, Japon anlatısında yaratılışın başında beliren ve hemen ardından kendini gizleyen ilk tanrı Ame no Minaka Nuşi aynı yerde durur. Evrenin başındaki uçsuz bucaksız su da ortak bir tasavvurdur; Sümer anlatısındaki tatlı su Apsu ile Mısır anlatısındaki başlangıç suları Nun bunun karşılıklarıdır.
Tengri ve Kayra Han İlişkisi
Tengri, daha soyut ve evrensel bir ilahiyeti temsil ederken, Kayra Han daha kişisel ve somut bir yaratıcıdır. Bu figürlerin anlatıları bazen farklılık gösterir: bazı söylencelerde Kayra Han, Tengri'nin bir yansıması ya da onun iradesini yerine getiren bir varlık, bazılarında ise Tengri'nin oğlu ya da yardımcısı olarak betimlenir.
Yaratılıştaki Yeri
Başlangıçta ne gök ne yer vardı; yalnızca uçsuz bucaksız su vardı. Kayra Han evreni ve kendisinden sonra gelecek tanrıları bu boşlukta var etti. Yeryüzünün kurulması ise doğrudan onun eliyle olmaz: suların içinden çıkan Ak Ana yaratma buyruğunu oğlu Ülgen'e verir ve yeryüzünü kuran, biçimlendiren odur.
Bu iş bölümü Kayra Han'ın niteliğinden gelir. O, evreni yönetmekten çok yönetecek olanları var eden ilk kaynaktır; yarattıktan sonra çekilir ve bir daha anlatının içine girmez. Yeryüzündeki düzen kurulurken adı geçmemesi bir eksiklik değil, bu çekilmenin sonucudur.
Kaynaklar bu noktada tümüyle birleşmez. Kimi Altay derlemesinde Ak Ana'nın ilk sözü doğrudan Kayra Han'a söylenir; orada yeryüzünü kuran da odur ve suyun dibine dalıp toprak çıkaran varlık Kişi adıyla anılır, buyruğu kendi çıkarına çevirdiği için cezalandırılıp yeraltına sürülür ve Erlik adını alır. Bu maddede yaygın olan biçim izlenmiş, yaratma buyruğu Ülgen'e verilmiş ve dalgıç doğrudan Erlik sayılmıştır.
Dokuz Dallı Ağaç
Yeryüzü kurulduktan sonra oraya dokuz dallı bir ağaç dikildiği ve bunu Kayra Han'ın yaptığı anlatılır. Kimi anlatıda çam, kimisinde kayın olan bu ağaç Uluğ Kayın adıyla anılır ve yerle göğü birbirine bağlayan Ulukayın'ın kendisidir. Ağacın dokuz dalının her birinden bir insan türedi; dokuz halkın ataları bunlardır.
Dokuz sayısının dünyanın yapısını bölmesi başka mitolojilerde de görülür: Nors anlatısındaki dünya ağacı İgdrasil de dokuz dünyayı dallarında ve köklerinde taşır.
Çocukları
Yarattığı büyük tanrıların çoğu onun soyundan sayılır. Gökyüzünü yöneten ve iyiliği temsil eden Ülgen, savaşın ve yiğitliğin tanrısı Kızagan ile bilgeliğin tanrısı Mergen onun oğulları olarak anılır; her biri göğün ayrı bir katına yerleşmiştir. Göğe değil yeraltına düşen Erlik de aynı soydandır; o da Kayra Han'ın oğlu ve Ülgen'in kardeşidir.
Bu yönüyle Kayra Han, evreni doğrudan yönetmekten çok, yönetecek olan tanrıları var eden ilk kaynak olarak düşünülür; yaratma işini tamamladıktan sonra düzenin işleyişini çocuklarına bırakır.
Adı ve Karıştırılanlar
Adının farklı söyleyişleri bölgeden bölgeye değişir: Kayra, Kayır, Kayrakan, Krayir. Hepsi aynı yaratıcı tanrıyı karşılar. Adı Altay, Tuva, Hakas ve Yakut anlatılarında birlikte geçer; bu yaygınlık, onu belirli bir boya ait olmayan ortak bir tasavvur yapar.
Kayra Han, Oğuz Kağan'ın babası olan Kara Han ile karıştırılmamalıdır. İki ad sesçe yakındır, fakat biri yaratılış anlatısının tanrısı, öbürü destan geleneğinin hükümdarıdır; aralarında akrabalık ya da özdeşlik kurulmaz.