Gökyüzünde oturan, iyiliğin ve yaratıcılığın tanrısıdır. Kayra Han'ın oğludur ve yeryüzünün düzenlenmesi işi ona verilmiştir. İnsanlara ateşi, ışığı ve yaşamı ulaştıran, ekinleri bitiren, yağmuru gönderen odur. Kötülüğün ve ölümün hükümdarı Erlik ile karşıt kutupta durur; evrenin dengesi bu iki kardeşin çekişmesiyle kurulur.
Tengri inancının soyut ve kuşatıcı yaratıcısının aksine Ülgen, insana yakın ve elle tutulur işler gören bir tanrıdır. Kendisine kanlı kurban sunulmaz; at, süt ve ateş aracılığıyla saygı gösterilir. Şaman, göğe yaptığı yolculukta katmanları teker teker aşarak onun huzuruna çıkmaya çalışır.
Göğün Katmanları
Göğün kat kat olduğuna ve Ülgen'in en üst katta, altın bir kapının ardındaki altın tahtta oturduğuna inanılır. Aşağıdaki katlarda ay, güneş ve yıldızlar ile ona bağlı ruhlar bulunur. Şaman bu yolculuğu tek başına yapamaz; her katta izin almak, engelleri aşmak zorundadır ve çoğu anlatıda en üst kata varmadan geri döner.
Yerle göğü birleştiren Ulukayın, bu yolculuğun yoludur. Ağacın tepesi Ülgen'in katına, kökleri ise Erlik'in dünyasına uzanır.
Yaratılış
Anlatıya göre başlangıçta yalnızca su vardı. Ülgen, suyun üzerinde dolaşırken yeryüzünü yaratmak için dibinden toprak çıkarılmasını istedi. Bu işi üstlenen Erlik, çıkardığı toprağın bir kısmını ağzında saklayarak kendine ayrı bir dünya kurmaya kalktı. Ülgen toprağı serpip yeryüzünü genişletince ağızdaki toprak da büyüdü ve tükürülmek zorunda kalındı; dağlar, bataklıklar ve çorak yerler böyle oluştu.
Ülgen insanı yaratıp ona can verdi, Erlik ise bu yaratığı kendine çekmeye çalıştı. Başkaldırısı üzerine yeraltına sürüldü, fakat büsbütün yok edilmedi; kötülüğün varlığı düzenin bir parçası sayılır.
Kardeşleri ve Çocukları
Kayra Han'ın oğulları arasında Ülgen'in yanı sıra savaşın ve yiğitliğin tanrısı Kızagan ile bilgeliğin tanrısı Mergen sayılır. Bu üç kardeş, gökyüzü tanrılarının çekirdeğini oluşturur; en büyükleri ve en yetkilisi Ülgen'dir. Yeraltına sürülen Erlik de aynı soydan gelir.
Ülgen'in kendi yedi oğlu ve dokuz kızı olduğu anlatılır. Kızları Ak Kızlar olarak anılır ve şamana ilham veren ruhlar sayılır; oğulları ise babalarının buyruğuyla gökyüzünün ayrı katlarını ve yeryüzündeki işleri yönetir.
Doğumun koruyucusu Umay ve toprağın bereketini temsil eden Etügen ile birlikte, yaşamın gökten yeryüzüne inişini sağlayan güçler arasında sayılır.