Bilgeliğin, aklın ve isabetli kararın tanrısıdır. Kayra Han'ın oğullarından biri, Ülgen ile Kızagan'ın kardeşidir. Kardeşi Kızagan savaşın gücünü temsil ederken Mergen, o gücü yönetecek olan aklı temsil eder.
Adı Türk ve Moğol dillerinde usta nişancı, keskin avcı anlamına gelir; aynı sözcük mecazen akıllı, bilge, işini iyi bilen demektir. Bilgelikle okçuluğun aynı sözcükte birleşmesi, bu tanrının niteliğini de açıklar: bilmek, hedefi şaşmadan bulmaktır. Pergen biçiminde de anılır.
Görünüşü ve Niteliği
Genellikle elinde yayı ve okuyla, gökyüzünde oturan bir tanrı olarak betimlenir. Attığı okun hedefini şaşmaması, verdiği hükmün yanılmazlığının simgesidir. Sonsuz bilgiye sahip olduğu, geçmişi ve geleceği bildiği anlatılır.
Yeryüzüne doğrudan karışan bir tanrı değildir. İnsanlara akıl, kavrayış ve doğru söz bağışladığına; darda kalanın önünü açacak düşünceyi ilham ettiğine inanılır. Bu yönüyle eylemin değil, eylemden önceki kararın tanrısıdır.
Kardeşleriyle İlişkisi
Üç kardeşin oluşturduğu düzende her biri ayrı bir yetiyi taşır: Ülgen yaratma ve yönetme, Kızagan güç ve zafer, Mergen ise bilgi ve sağduyu. Tengri inancındaki gök tasavvurunun insana bakan yüzü bu paylaşımda görülür; bir işin yürümesi için üçünün de gerekli olduğu düşünülür.
Adının İzleri
Mergen sözcüğü, tanrı adı olmanın ötesinde bir sıfat olarak destan kahramanlarının adlarında yaşamayı sürdürmüştür; usta okçu ve bilge yiğitler bu adla anılır. Aynı sözcük Moğolca ve Sibirya Türk lehçelerinde bugün de bilgelik ve nişancılık anlamlarını taşır.
Bilgelik tanrısı olması bakımından Yunan mitolojisindeki Atena ile karşılaştırılır; ancak Atena aynı zamanda bir savaş tanrıçasıyken Mergen'in savaşla doğrudan ilişkisi yoktur, o alan kardeşi Kızagan'a aittir.