Bilgeliğin, aklın ve isabetli kararın tanrısıdır. Kayra Han'ın oğullarından biridir; Ülgen, Kızagan ve yeraltına sürülen Erlik ile kardeştir. Kardeşi Kızagan savaşın gücünü temsil ederken Mergen, o gücü yönetecek olan aklı temsil eder.
Adı Türk ve Moğol dillerinde usta nişancı, keskin avcı demektir; aynı sözcük mecazen akıllı, bilge, işini iyi bilen anlamını taşır. İki anlamın tek sözcükte toplanması bu tanrının niteliğini de açıklar: bilmek, hedefi şaşmadan bulmaktır. Pergen biçiminde de anılır.
Bilgiyi elinde tutan tanrı her mitolojide bulunur. Mısır anlatısında yazıyı ve ölçmeyi insana veren Tot, Sümer'de kurnazlığıyla tanrıları bile aşan Enki aynı yeri tutar. Nors anlatısındaki Odin ile arasında ise belirgin bir fark vardır: Odin bildiği her şeyi bir bedel ödeyerek — gözünü vererek, kendini ağaca asarak — kazanmıştır, Mergen'in bilgisi ise baştan beri kendisindedir ve hiçbir eksilmeyle satın alınmamıştır.
Göğün Yedinci Katı
Derlenmiş bir Altay anlatısında Kayra Han'ın oğulları göğün ayrı katlarına yerleşir; Mergen'in katı yedincidir. En üstte Ülgen, dokuzuncu katta Kızagan bulunur. Yedinci kat, kamın göğe çıkarken geçtiği katlar arasında sayılır ve akıl istemek için ona bu katta seslenilir.
Görünüşü ve Niteliği
Elinde yayı ve oku olan bir tanrı olarak betimlenir. Attığı okun hedefi ıskalamaması, verdiği hükmün yanılmazlığının simgesidir; ok burada bir silah değil, doğru düşüncenin resmidir. Geçmişi de geleceği de bildiği, hiçbir şeyin ondan gizlenemeyeceği anlatılır. Okçuluğu bilgelikle birleştiren tanrı Yunan anlatısında da vardır: Apollon hem yayın hem kehanetin tanrısıdır.
Yeryüzüne doğrudan karışmaz, savaşa girmez, ceza vermez. İnsana verdiği şey akıl, kavrayış ve doğru sözdür; darda kalanın önünü açacak düşünceyi ilham ettiğine inanılır. Bu yönüyle eylemin değil, eylemden önceki kararın tanrısıdır. Japon anlatısında güneş tanrıçasını mağarasından çıkaracak planı bulan düşünce tanrısı Omoikane de tanrılara aynı biçimde, kılıçla değil akılla yardım eder.
Kardeşleriyle İlişkisi
Göğe yerleşen üç kardeşin oluşturduğu düzende her biri ayrı bir yetiyi taşır: Ülgen yaratma ve yönetme, Kızagan güç ve zafer, Mergen ise bilgi ve sağduyu. Bir işin yürümesi için üçünün de gerekli olduğu düşünülür; yalnız güç kaba kalır, yalnız akıl kuru kalır. Dördüncü kardeş Erlik bu paylaşımın dışındadır: yeraltına sürüldüğü için göğün katlarında ona düşen bir yer yoktur, karşı kutupta durur. Tengri inancındaki gök tasavvurunun insana bakan yüzü bu paylaşımda görülür.
Bilgeliği yönüyle Yunan mitolojisindeki Atena ile karşılaştırılır. Aradaki ayrım şudur: Atena aynı zamanda bir savaş tanrıçasıdır ve savaşta akıllı olan tarafı tutar; Mergen'in savaşla doğrudan ilişkisi yoktur, o alan bütünüyle kardeşi Kızagan'a aittir.
Adının İzleri
Mergen sözcüğü tanrı adı olmakla kalmamış, destan ve masal kahramanlarının adına eklenen bir unvana dönüşmüştür. Kan Mergen, Ay Mergen, Kartaga Mergen ve Südey Mergen bu adla anılan yiğitlerdendir; unvan, taşıyan kişinin hem usta bir okçu hem de aklıyla iş gören biri olduğunu bildirir.
Sözcük bugün de yaşamayı sürdürür: Moğolcada ve Sibirya Türk lehçelerinde hem nişancılık hem bilgelik anlamlarını birlikte taşır.