Tatlı suların, bilgeliğin, büyünün ve zanaatın tanrısıdır. Yeraltındaki tatlı su okyanusu Apsu'nun sahibi sayılır ve başlıca tapınağı Eridu kentindedir. Akad ve Babil metinlerinde Ea adıyla anılır. Gök tanrısı An'ın oğlu, Enlil'in kardeşidir.
Sümer tanrıları arasında insanlığa en yakın duran figürdür. Buyrukla değil kurnazlıkla iş görür; çıkmaza girildiğinde çözümü bulan, yasak bir bilgiyi dolaylı yoldan aktaran hep odur. Tasvirlerinde omuzlarından iki yana akan ve içinde balıkların yüzdüğü su, onun en tanınmış simgesidir.
Annesi, ilk suların tanrıçası Nammu'dur; eşi Damgalnuna, veziri ise iki yüzlü İsimud'dur. Konağı Apsu'nun dibindedir ve insanlar yaratılmadan önce de orada yaşamaktaydı.
İnsanın Yaratılışı
Anlatıya göre başlangıçta yeryüzünün işlerini küçük tanrılar yapıyordu. Kazma ve kanal işine dayanamayıp başkaldırdıklarında, yükü üstlenecek yeni bir varlığın yaratılması kararlaştırıldı. İnsanı, ana tanrıça Ninhursag'ın yardımıyla kilden biçimlendiren Enki oldu.
Aynı anlatının bir bölümünde tanrıçayla karşılıklı bir yarışa girer: o kusurlu bedenler yaratır, Enki her birine yaşayabileceği bir yer ve iş bulur. Bu bölüm, insan çeşitliliğinin ve engelli doğanların toplum içindeki yerinin söylencesel açıklaması sayılır.
Tufan
Tanrılar kurulunda insanlığın tufanla yok edilmesine karar verildiğinde Enki, aldığı sır saklama yeminini çiğnememek için haberi doğrudan vermedi; sözlerini insana değil, kamıştan duvara söyledi. Duvarın ardındaki kral Ziusudra bu sayede bir gemi yapıp canlıları kurtardı.
Tufanı isteyen Enlil, insanların sağ kaldığını görünce öfkelendi. Enki'nin bu tavrı, iki kardeş arasındaki temel karşıtlığı ortaya koyar: biri düzeni buyrukla korur, diğeri düzenin insanı ezmesine izin vermez.
Yemini teknik olarak bozmadan haberi ulaştırması, onun bütün anlatılardaki yönteminin özetidir: kuralı çiğnemez, kuralın içinden bir yol bulur.
Me'lerin Kaçırılması
Uygarlığın bütün kurumlarını, sanatları, zanaatları ve yasaları temsil eden me adlı güçler onun elindedir. Bir anlatıda tanrıça İnanna, Eridu'ya konuk olur; sofrada içkinin etkisiyle cömertleşen Enki me'leri birer birer ona armağan eder. Ayıldığında kararından döner ve ardından adamlarını gönderir, fakat tanrıça me'leri kendi kentine ulaştırmayı başarır.
Anlatı, uygarlığın Eridu'dan Uruk'a geçişinin söylencesel anlatımı olarak yorumlanır.
İnanna'yı Kurtarması
İnanna yeraltına inip orada öldürüldüğünde, öbür tanrılar yardıma yanaşmazken çözümü yine Enki bulur. Tırnağının altındaki kirden iki varlık yoğurur; bunlar ne erkek ne dişidir, bu yüzden ölüler ülkesinin kurallarına takılmadan içeri girebilirler.
Yeraltının kraliçesi Ereşkigal'i güçle değil, acısına ortak olarak yumuşatırlar ve karşılığında tanrıçanın cesedini alırlar. Enki'nin çözümü burada da aynıdır: kapıyı kırmak yerine, kapıdan geçebilecek birini yaratmak.
Etkisi
Büyü ve arınma törenlerinde adı en sık anılan tanrıdır; hastalık kovma metinleri çoğunlukla ona seslenerek başlar.
Başka Mitolojilerdeki Karşılıkları
Tanrılar kuruluna karşı insanın yanında duran ve yasak bilgiyi ona ulaştıran tanrı, Yunan mitolojisinde Prometeus'tur. İkisi de kurnazlıkla iş görür ve insanı yok olmaktan kurtarır. Aradaki fark bedeldedir: Prometeus yaptığı için sonsuza dek cezalandırılır, Enki ise cezalandırılmaz — çünkü kuralı çiğnemeden, kuralın içinden davranmıştır.
Kurnazlık ve kılık değiştirme Nors mitolojisinde Loki'nin alanıdır, ama orada aynı yetenek yıkıma hizmet eder. Enki ile Loki karşılaştırıldığında, aynı zekânın hangi yöne çevrildiğine göre bir mitolojinin kurtarıcısı ya da yıkıcısı olabildiği görülür.