Titan kuşağından bir tanrıdır; adı önceden düşünen anlamına gelir. Kardeşi Epimeteus ile birlikte canlıların yaratılışında görev almış, insanlığın koruyucusu olmuştur. Titanlar savaşında kendi soyunun değil Zeus'un yanında yer aldığı için başlangıçta Olimpos'un dostu sayılırdı; ancak insanları kayırması onu tanrıların en ünlü asisi yaptı.
Titan İapetos'un oğludur; Epimeteus ile göğü omuzlarında taşıyan Atlas kardeşleridir. Adının anlamı kardeşininkiyle bilerek karşıtlık kurar: biri önceden düşünen, öbürü sonradan aklı erendir. Bu ikilik, anlatının tamamını belirler.
Canlılara yetenek dağıtma işini üstlenen Epimeteus, elindeki bütün nitelikleri hayvanlara verdi ve sıra insana geldiğinde geriye hiçbir şey kalmadı. Çıplak, savunmasız kalan insan için araya giren Prometeus oldu.
Kurban Payının Bölüşülmesi
Tanrılarla insanlar arasındaki kurban payını insanlar lehine bölüştürdü: kesilen öküzün etini ve iç yağlı parçalarını görünüşü çirkin bir deriye sardı, kemikleri ise parlak yağla kaplayıp gösterişli hale getirdi. Zeus gösterişli olanı seçti ve aldatıldığını anladı. Bu bölüşüm, sonraki bütün kurban törenlerinin düzenini kurar: tanrılara yanan kemikler, insanlara et kalır.
Öfkelenen Zeus karşılık olarak ateşi insanlardan esirgedi. Ateş hırsızlığı işte bunun ardından geldi; yani hırsızlık, hileye verilen cezanın cevabıdır.
Ateşin Çalınması
Prometeus, insanları diğer canlılardan üstün kılmak istedi ve onlara ateşi verdi. Bu eylem, insanlığın teknoloji, sanat ve medeniyet geliştirmesine olanak sağladı. Ancak, ateşi tanrılardan çalması Zeus'u kızdırdı.
Ateşi taşıma biçimi de anlatının bilinen ayrıntılarındandır: bir kıvılcımı, içi süngerimsi olduğu için uzun süre yanan rezene sapının içine gizleyip yeryüzüne indirdi. Bu bitki, ateşi bir yerden bir yere taşımak için gerçekten kullanılan bir araçtı; anlatı böylece gündelik bir alışkanlığı kendi kökenine bağlar.
Cezası
Prometeus'un insanlara ateşi vermesi Zeus tarafından ağır bir şekilde cezalandırıldı. Dünyanın ucundaki Kafkas dağlarında bir kayaya zincirlendi ve her gün bir kartal karaciğerini yemeye geldi. Prometeus'un karaciğeri her gece yeniden büyüyordu, bu da cezanın sürekli olmasını sağlıyordu. Bu işkence Herakles tarafından Prometeus kurtarılana kadar devam etti.
Titanın elinde bir koz vardı: Zeus'un tahtını kaybetmesine yol açacak evliliği bilmesine rağmen kehaneti söylemedi. Sonunda bu bilgiyi paylaşması karşılığında bağışlandı ve zincirlerinden kurtuldu.
Pandora
Zeus, insanlığı ateşin bedeliyle cezalandırmak için ilk kadını yarattırdı. Her tanrının bir armağan verdiği Pandora, yanında açılmaması gereken bir kapla birlikte yeryüzüne gönderildi. Prometeus kardeşini Olimpos'tan gelecek hiçbir armağanı kabul etmemesi için uyarmıştı, fakat Epimeteus uyarıyı dinlemedi. Kap açıldığında hastalıklar ve dertler dünyaya yayıldı; içeride yalnızca umut kaldı.
İnsanlığın Sürmesi
Zeus bozulan insan kuşağını tufanla yok etmeye karar verdiğinde de araya giren Prometeus oldu. Oğlu Deukalion'a bir sandık yapmasını öğütledi; sular çekildiğinde karaya çıkan bu çift, arkalarına attıkları taşlardan yeni insanlığı meydana getirdi. Bazı anlatılarda ilk insanı çamurdan yoğuran da bizzat Prometeus'tur.
Tanrıların insanlığı silme kararını bir insana gizlice haber veren tanrı, Sümer anlatısında da vardır: orada tufanı önceden bildirip bir gemi yapmasını öğütleyen Enki'dir. İki anlatıda da insanlığın sürmesi, tanrılar meclisinin kararına karşı çıkan tek bir tanrının uyarısına bağlıdır.
Başka Mitolojilerdeki Karşılığı
Ateşi insana ulaştıran tanrı başka mitolojilerde de bulunur. Türk anlatısındaki Ülgen, insana biri ak biri kara iki taş bırakıp kıvılcımın nasıl çıkarılacağını gösterir. Aradaki fark belirleyicidir: orada ateş verilmiştir, burada çalınmıştır. Türk anlatısında insan ile tanrı arasında bir çatışma doğmaz, Yunan anlatısında ise insanlığın uygarlığı bir suçun üzerine kurulur.
Cezası bakımından en yakın koşutluk Nors anlatısındaki Loki iledir: o da tanrıların düzenine karşı işlediği suçtan sonra bir kayaya bağlanır ve bitmeyen bir işkenceye bırakılır. İkisi de zekâsıyla iş gören, tanrılara hem yardım edip hem karşı çıkan figürlerdir; ne var ki Loki sonunda düzenin düşmanı olur, Prometeus ise insanlığın iyiliği için ceza çeker ve sonunda bağışlanır.