Türk mitolojisinin Altay anlatısında yaratılan ilk erkektir. Eşi Eje ile birlikte insan soyunun atası sayılır. İkisini de gökyüzü tanrısı Ülgen yaratmış ve onlara can vermiştir.
Adının, Türkçede türemek, var olmak anlamındaki kökle ilişkilendirildiği söylenir. Bu okuma doğruysa ad bir kişiyi değil bir işi gösterir. Türeyenin kendisidir. Derlemelerde Toronoy ve Doğanay biçimlerinde de geçer.
Yasak Meyve
Anlatıya göre yeryüzündeki ilk ağaç dokuz dallıdır ve her dalın kökünden bir ulus türer. İlk çifte bu ağacın yalnız gün doğusuna bakan dallarının meyvesinden yemeleri söylenir, öbür yandaki dört dal yasaklanır. Yasağın tutulması için ağacın başına bekçi olarak bir yılan ile bir köpek konur.
Yeraltının tanrısı Erlik bu düzeni bozar. Uyumakta olan yılanın ağzına girer ve ona ağaca çıkmasını söyler. Ardından çifte, tanrının aslında kötü meyveleri değil güzel meyveleri yasakladığını, bunu da kendine sakladığı için yaptığını söyler.
Meyveyi önce Eje tadar, sonra kocasının ağzına sürer. İkisinin de tüyleri o anda dökülür. Çıplak kaldıklarını görüp utanır ve ağacın dallarının arkasına saklanırlar. Türk anlatısında ölümün ve utancın dünyaya girişi bu ana bağlanır.
Erlik'in Yanına Gitmesi
Dönen tanrı olan biteni öğrenince tek tek ceza keser. Yılan insanların düşmanı olur ve görüldüğü yerde öldürülür. Eje'ye çocuk doğurmak, doğururken acı çekmek ve sonunda ölmek verilir.
Törüngey'e söylenen ise başkadır. Erlik'in sözünü dinlediği için ona artık tanrının değil Erlik'in yanında yeri olduğu bildirilir ve karanlıklar dünyasına gönderilir. Türk anlatısını benzerlerinden ayıran nokta buradadır. İlk günahın bedelini iki insan birlikte ödemez. Kadın yeryüzünde kalıp soyu sürdürür, erkek ise aşağıya gider.
Bu ayrım anlatının bir cennetten kovulma öyküsü olmadığını da gösterir. Ortada terk edilen bir bahçe değil, bozulan bir güven vardır. Ceza yer değiştirmek değil, hangi tanrıya bağlı sayılacağının belirlenmesidir.
İnsan Soyunun Atası
Aynı sahnede insanın çoğalması da hükme bağlanır. Törüngey'e dokuz oğlu ve dokuz kızı olacağı, tanrının bundan sonra insan yaratmayacağı ve insanların artık ondan türeyeceği söylenir.
Böylece yaratma işi biter ve yerini doğurmaya bırakır. Türk anlatısında insan soyunun tek bir çiftten gelmesi ve tanrının bu işten elini çekmesi aynı cümlede geçer. Ölümün dünyaya girmesiyle çoğalmanın başlaması da birbirine bağlanır. İnsan ölümlü olduğu için soyunu sürdürmek zorundadır.
Kaynaklardaki Durumu
Anlatı Altay Türklerinden iki ayrı derlemede kayda geçmiştir ve ikisi birbirini tutmaz. Radloff derlemesinde bu bölüm ayrıntısıyla anlatılır, ama yaratan tanrı Ülgen adıyla değil Tanrı, Kuday ve Kayra Han adlarıyla geçer. Verbitskiy derlemesinde ise yasak meyve bölümü bulunmaz.
Buradaki madde, veritabanındaki öbür maddelerle uyumlu olsun diye yaygın biçimi izler ve yaratan tanrı olarak Ülgen'i alır. Kadının adı kimi kayıtta Ece okunur. Dokuz dallı ağacın, yerle göğü birleştiren Ulukayın ile aynı ağaç olup olmadığı da kaynaklarda açık değildir, ikisini bir tutan yorumlar vardır.
Başka Mitolojilerdeki Karşılıkları
İlk çiftin adının bilinmesi Türk anlatısına özgü değildir. Nors mitolojisinde ilk erkek Ask ile ilk kadın Embla, deniz kıyısında bulunan iki kütükten yontulur ve onlara soluğu Odin verir. Orada insan bir yasağı çiğneyerek değil, doğrudan tanrıların eliyle var olur ve ölümlülüğü baştan verilmiştir.
Yunan mitolojisinde ise insanın nasıl var olduğu tek bir anlatıya bağlanmaz. En eski kaynak sayılan Hesiodos'ta insan zaten vardır ve kimin yaptığı söylenmez. İnsanı çamurdan yoğuranın Prometeus olduğu anlatısı sonraki yüzyıllarda eklenmiş, ama çok yayılmıştır. Bütün kaynaklarda topraktan biçimlendirildiği söylenen tek kişi ilk kadın Pandora'dır ve o da insanlığa ceza olarak yapılmıştır.
Aradaki asıl fark suçun kimde olduğudur. Yunan anlatısında yasağı çiğneyen Prometeus'tur ve insan başkasının işlediği suçun bedelini öder. Türk anlatısında ise yasağı çiğneyen insanın kendisidir ve cezayı da o çeker.