Bilgeliğin, el sanatlarının ve ölçülü savaşın tanrıçasıdır. On iki Olimpos tanrısından biridir ve Atina kentinin koruyucusudur. Savaşın aklını ve düzenini temsil etmesiyle, çarpışmanın kör şiddetini simgeleyen Ares'in karşıtıdır; gücü kaba kuvvette değil, strateji ve sağduyudadır.
Evlenmemiş tanrıçalardandır; bakireliğiyle anılır. Simgeleri miğferi, mızrağı, göğsündeki Gorgon başlı kalkanı, kutsal hayvanı baykuş ve ağacı zeytindir. Baykuşun karanlıkta görebilmesi, bilgeliğin göze görünmeyeni fark etmesiyle bağdaştırılır.
Çoğunlukla Pallas Atena diye anılır. Bu sıfatın kökeni kesin değildir; kimi anlatı onu, tanrıçanın çocukluk arkadaşı olan ve kazayla ölümüne sebep olduğu bir kızın adına bağlar, kimi anlatı ise yendiği bir devin adından geldiğini söyler.
Doğuşu
Zeus, bilgelik tanrıçası Metis ile birleşmişti. Ondan doğacak çocuğun babasından üstün olacağı yolundaki kehanetten korkan Zeus, tıpkı kendi babasının yaptığı gibi, gebe Metis'i yuttu. Bir süre sonra dayanılmaz bir baş ağrısına tutuldu; Hefaistos baltayla başını yardığında, içinden tam donanımlı ve zırhlı Atena bir savaş çığlığıyla fırladı.
Annesiz, doğrudan babasının başından doğması, onu aklın ve babaya bağlı düzenin tanrıçası yapar. Bu doğuş, Yunan mitolojisinin en tanınmış sahnelerindendir.
Atina İçin Yarışma
Poseidon ile Attika'daki kentin koruyuculuğu için yarıştı. Poseidon mızrağını kayaya vurup tuzlu bir su kaynağı çıkardı; Atena ise zeytin ağacını verdi. Kent halkı, gölgesi, meyvesi ve yağıyla kalıcı fayda sağlayan zeytini seçti ve kent Atena'nın adını aldı. Bu yüzden zeytin, hem tanrıçanın hem de kentin simgesi oldu.
Kahramanların Yardımcısı
Kahramanlara akıl ve destek vermesiyle tanınır. Perseus'a, canavar Medusa'yı öldürmesi için yol gösterdi; Perseus kesik başı ona getirince Atena onu kalkanına yerleştirdi. Göğsünde taşıdığı ve üzerinde bu baş bulunan kalkan aigis adıyla anılır; onu gören düşmanın dehşete kapıldığı söylenir. Herakles'e on iki görevi boyunca yardım etti. Truva dönüşünde yıllarca denizlerde savrulan Odisseus'un da baş koruyucusuydu; zekâsıyla öne çıkan bu kahramanı, kendi niteliklerini taşıdığı için kollardı.
El Sanatları ve Arakhne
Dokumanın ve el sanatlarının da tanrıçasıdır. Ölümlü dokumacı Arakhne, dokumada Atena'ya meydan okuyup onunla yarışmaya kalktı. Arakhne'nin işi kusursuzdu, ama tanrıları küçük düşüren sahneler işlemişti. Öfkelenen Atena onu bir örümceğe çevirdi; böylece Arakhne sonsuza dek ağ dokumaya mahkûm oldu.
Paris'in Kararı ve Truva
En güzel tanrıçaya sunulan altın elma için Hera ve Afrodit ile yarıştı; Paris'e savaş ustalığı ve zafer vaat etti. Elma Afrodit'e verilince, Truva Savaşı boyunca Akhaların yanında yer aldı ve desteklediği kahramanları korudu.
Tapımı
Tapımının merkezi, adını taşıyan kentti. Akropolis'teki büyük tapınağı ona adanmıştır ve tanrıçanın bakire anlamına gelen sıfatından adını alır. İçinde altın ve fildişinden yapılmış dev bir Atena heykeli bulunuyordu.
Kentin en büyük bayramı da onun adına düzenlenirdi. Bu törenin merkezinde, kadınların dokuduğu bir giysinin tanrıçanın heykeline sunulması vardı — dokuma tanrıçasına, dokunmuş bir armağan. Böylece el sanatları ile tapım aynı törende birleşirdi.
Başka Mitolojilerdeki Karşılığı
Bilgeliği ve savaşı bir arada taşıması onu ender bir figür yapar; başka mitolojilerde bu iki alan çoğunlukla ayrı tanrılara bölünmüştür. Türk anlatısında bilgelik tanrısı Mergen ile savaş tanrısı Kızagan iki ayrı kardeştir; Atena'nın tek başına taşıdığı yükü orada iki tanrı paylaşır.
Bilgelik yanıyla Mısır anlatısında yazıyı ve ölçmeyi bulan Tot, Sümer'de yazının ve hesabın tanrıçası Nisaba ile aynı alanda durur. Savaşçı yanıyla ise Sümer'de savaşı kendi oyunu sayan İnanna'ya yaklaşır — ne var ki İnanna savaşın taşkınlığını, Atena ise ölçüsünü temsil eder.