Yunan mitolojisinde İthake adasının kralı, Truva Savaşı'nın en kurnaz komutanı ve savaştan sonra on yıl denizlerde savrulan kahramandır. Babası Laertes, anası Antikleia, karısı Penelope'dir. Gücüyle değil aklıyla anılır, Truva'yı düşüren tahta at düşüncesi ona bağlanır. Atena onu kollar, Poseidon ise oğlunun kör edilmesi yüzünden yolunu yıllarca kapatır.
Adı ve Gençliği
Adını, anasının babası Autolikos koyar. Hırsızlığıyla ünlü olan bu adam, torununa öfke uyandıran anlamına gelen bir ad verir. Delikanlılığında Parnassos dağındaki dedesine gider. Orada çıkılan avda bir yaban domuzu onu dizinden yaralar, o da hayvanı öldürür. Bacağında kalan iz, yıllar sonra dilenci kılığında evine döndüğünde onu ele veren tek işaret olur.
Savaşa Çağrılması
Helen'e talip olanlara vaktiyle, seçilecek damadı her koşulda koruyacaklarına dair ant içirilmiştir. Bu andı öğütleyen odur. Kadın Truva'ya götürülünce ant işler ve beyler sefere çağrılır. Yeni baba olmuş kral gitmek istemez, elçilerin önünde deli taklidi yapar. Tarlasını öküz ile eşeği aynı boyunduruğa koşarak sürer, açtığı çizgiye tuz eker. Oyunu Palamedes bozar, kucaktaki bebek Telemakhos'u sabanın önüne bırakır. Saban çocuğa varmadan durunca sefere katılmak zorunda kalır.
Truva Savaşındaki Yeri
Savaş boyunca ordunun aklı sayılır. Kentin, Atena'nın Palladion denen heykeli içerideyken düşmeyeceği söylenince, Diomedes ile birlikte surlardan gizlice girip heykeli çalar. Akhilleus ölünce silahları Aias'a değil ona verilir. Yenilgiyi kaldıramayan Aias kendini kılıcına vurur.
Kenti asıl düşüren düzen ona bağlanır. Ordu çekilip gitti sanılsın diye kıyıya içi savaşçı dolu tahta bir at bırakılır. Atı surların içine kendi elleriyle alan Truvalılar yıkımlarını kendileri taşımış olur.
Dönüş Yolu
Truva'dan on iki gemiyle çıkar, yurduna tek başına varır. İlk durağı, yağmaya kalkışıp adam yitirdiği Kikon ülkesidir. Asıl uğursuzluk tek gözlü dev Polifemos'un mağarasında başlar. Kahraman devi şarapla sarhoş edip kızdırılmış bir kazıkla kör eder, kalan adamlarını koçların karnına bağlayıp kaçırır. Ama açığa varınca adını bağırarak söyler. Kör dev, babası Poseidon'a bu adı vererek beddua eder.
Aynı sahne Oğuz anlatısında da vardır, Tepegöz'ü kör eden Basat da hayvan postuna girerek kurtulur.
Rüzgârlar beyi Aiolos'un tuluma bağladığı ters rüzgârları adamları altın sanıp salıverir, yurdunun kıyısı görünmüşken geri savrulur. Dev yamyam Laistrigonların limanında on bir gemisini yitirir.
Bir adada büyücü Kirke, öncü giden adamları domuza çevirir. Hermes'in verdiği moli otuyla korunan kahraman onları geri aldırır. Kirke'nin sözüyle indiği ölüler ülkesinin eşiğinde, kör bilici Teiresias ona Helios'un sığırlarına dokunulursa yalnız kendisinin döneceğini bildirir.
Sirenlerin önünden geçerken adamlarının kulağını balmumuyla tıkar, kendini direğe bağlatır ve şarkıyı duyup sağ kalan tek kişi olur. Altı başlı Skilla ile suyu yutup kusan Karibdis'in arasından geçerken altı adamını verir. Açlıktan bunalanlar Helios'un sığırlarını kesince inen yıldırım gemiyi parçalar ve tek başına kalır.
Ogigia adasında Kalipso onu yedi yıl yanında tutar ve ölümsüzlük sunar. O bunu geri çevirir, ölümlü karısıyla ölümlü yurdunu seçer. Salı Poseidon'un fırtınasında dağılınca kıyıda onu kral kızı Nausikaa bulur. Faiaklar onu bir gemiyle İthake'ye bırakır.
İthake'ye Dönüşü
Yirmi yıllık yokluğunda konağı, Penelope'ye talip beylerle dolmuştur. Atena onu dilenci kılığına sokar. Konakta onu ilk tanıyan, gençliğinde yetiştirdiği av köpeğidir. Köpek kuyruğunu sallar ve o gün ölür. Ayağını yıkayan dadısı Evrikleia da dizindeki yarayı tanır, ama kadına sesini çıkarmamasını buyurur.
Penelope beylere bir sınav açar, kocasının yayını gerip oku on iki baltanın deliğinden geçiren adamla evlenecektir. Yayı kimse geremez, dilenci kılığındaki adam ise zahmetsizce gerer ve ilk okunu beylerin başı Antinoos'a çevirir. Telemakhos ile Eumaios'un yardımıyla bütün talipleri öldürür.
Penelope onu hemen kabul etmez, sınamak için yatağın odadan çıkarılmasını buyurur. Adam, yatağın ayağının toprağa kök salmış bir zeytin gövdesinden yontulduğunu söyleyince kadın kocasını tanır. Ölenlerin yakınları ayaklanınca araya Atena girer ve adada barış kurulur.
Aynı kalıp Oğuz anlatısında da yaşar. Bamsı Beyrek, nişanlısı Banı Çiçek başkasına verilmek üzereyken kılık değiştirip döner ve verdiği yüzükten tanınır. Fark sondadır, burada talipler öldürülür, orada gelini almaya kalkan bağışlanır.
Sonu
Ölüler ülkesinde aldığı habere göre işi yurduna varmakla bitmez. Bir kürek omuzlayıp denizi tanımayan bir halkın ülkesine yürüyecek, küreği harman küreği sanan birine rastladığı yerde Poseidon'a kurban kesecektir. Ancak o zaman tanrının öfkesi diner, ölümü denizden gelen tatlı bir ölüm olur.
Kimi anlatıda Kirke'den doğan oğlu Telegonos babasını aramaya çıkar. İthake kıyısında karşısına çıkan adamı tanımaz ve ucuna vatoz dikeni geçirilmiş mızrağıyla onu öldürür. Denizden geleceği söylenen ölüm böylece denizden çıkmış bir silahla gerçekleşir.