Yunan mitolojisinde alnının ortasında tek bir göz taşıyan devlerdir. Adı yuvarlak gözlü anlamına gelir. Anlatılarda tek bir topluluk olarak değil, birbirinden epey ayrı üç biçimde görünürler. En eskisi Uranos ile Gaia'nın oğulları olan üç demirci kardeştir. Odysseia ise onları uzak bir adada yasasız yaşayan, insan eti yiyen çobanlar olarak anlatır. Üçüncü gelenekte, insan gücünü aşan dev taş surları ören ustalardır.
Üç biçimi birleştiren, kaba bir güç ile olağanüstü bir becerinin aynı bedende toplanmasıdır. Tanrıların en güçlü silahları onların örsünden çıkar, ama aynı ad Odysseia'da uygarlığın tam karşıtını anlatmak için kullanılır.
Uranos'un Oğulları
Teogonia'ya göre Gaia, on iki Titan'dan sonra Uranos'a üç oğul daha doğurdu. Adları Brontes, Steropes ve Arges'tir. Sırasıyla gök gürültüsü, şimşek ve parıltı anlamına gelen bu adlar, ileride yapacakları işi önceden haber verir. Bedenleri başka her bakımdan tanrılara benzer, tek ayrılıkları alınlarındaki yuvarlak gözdür. Onlardan sonra yüz kollu Hekatonkheirler doğar.
Uranos bu çocuklardan tiksinip onları annelerinin derinliklerine geri itti. Babası tahttan indirildikten sonra Kronos kardeşlerini bir süre dışarı çıkardı, ama güçlerinden korkup yeniden Tartaros'a kapattı. Başlarına bekçi olarak Kampe adlı dişi canavar kondu.
Titanomakhia sırasında Gaia, zaferin ancak bu tutsaklarla kazanılacağını bildirdi. Zeus bekçiyi öldürüp onları özgür bıraktı. Kikloplar da karşılık olarak ona gök gürültüsünü, şimşeği ve yıldırımı verdiler. Sonraki bir anlatı armağanları üç kardeşe yayar. Poseidon üç dişli mızrağını, Hades de görünmezlik başlığını onlardan alır. Gök tanrısının silahını demirci varlıkların dövmesi Nors anlatısında da görülür. Tor'un çekici Myölnir, cüce kardeşler Brokk ile Eitri'nin ocağında yapılmıştır.
Apollon'un Öcü
Teogonia onların ölümünden söz etmez ve Titan'lar gibi ölümsüz oldukları düşünülür. Kadınlar Kataloğu adlı eski destan şiiri ise başka bir son anlatır. Apollon'un oğlu hekim Asklepios ölüleri diriltecek kadar ustalaşınca Zeus onu yıldırımla vurdu. Tanrılar kralına el kaldıramayan Apollon, öfkesini o yıldırımı döven Kikloplardan aldı ve onları öldürdü. Bu kan, onu bir yıl boyunca Admetos'un sürülerini gütmeye mahkûm etti.
Bir başka eski anlatıya göre ise Apollon'un öldürdüğü üç kardeşin kendileri değil, oğullarıdır.
Odysseia'daki Kikloplar
Odysseia'nın Kiklopları ne tanrıların demircisi ne de Uranos'un oğullarıdır. Denizin ötesinde bir adada yaşayan bir topluluktur. Toprağı sürmez, gemi yapmaz, meclis kurmazlar. Her biri dağdaki mağarasında kendi karısına ve çocuklarına hükmeder, komşusunu umursamaz. Buğday, arpa ve asma Zeus'un yağmuruyla ekilmeden yetişir, ama onlar ne o tanrıyı ne öbür tanrıları sayarlar.
Bu betimin, Yunanlar için insan olmanın göstergelerini tersinden saydığı kabul edilir. Konuk ağırlamak, yasaya uymak ve tarla ekmek Kikloplarda yoktur. Faiak'ların bir zamanlar Hipereia'da onların yanında yaşadığı, yağmalarından bıkıp uzak bir adaya göçtüğü de anlatılır.
En tanınmış Kiklop, Poseidon ile Forkis'in kızı Toosa'nın oğlu Polifemos'tur. Mağarasına sığınan Odisseus'un yoldaşlarını birer birer yer, sonunda şarapla sarhoş edilip tek gözünden kör edilir. Destan aslında yalnız onun gözünün tek olduğunu sezdirir, öbürlerinin görünüşünü anlatmaz. Kör devin mağaradan çıkan koyunları yoklaması ve kahramanın sürünün arasında kaçması, Oğuz anlatısında Tepegöz'ü kör eden Basat'ın serüveninde de geçer.
Sur Yapıcıları ve Demirciler
Argolis'teki dev bloklarla örülmüş surlar da onlara yakıştırılır. Anlatıya göre Tirins kralı Proitos, kentini çevirmek için Likya'dan yedi Kiklop getirtmiştir. Ellerinin emeğiyle karın doyurdukları için bunlara Gasterokheir denir. Perseus'un kurduğu Mikene'nin surlarını ve Aslanlı Kapı'yı da aynı ustalar örmüştür. Taşlar o kadar iridir ki sonraki kuşaklar onları insan elinin kaldıramayacağını düşünmüştür. Harçsız, kaba yontulmuş dev bloklarla örülen bu duvar türüne bugün de kiklopik duvar denir.
Sonraki şiirlerde Kikloplar Hefaistos'un ocağında çalışan yardımcılara dönüşür. Örsleri Sicilya açıklarındaki Lipara adasında ya da Etna Dağı'nın altındadır ve yanardağın gürlemesi onların çekiç sesine yorulur. Küçük Artemis yayını ve oklarını bu örslerde yaptırır. Japon anlatısındaki demirci Amatsumara'nın öbür adı Ame no Mahitotsu da göğün tek gözü anlamına gelir. Bunun, demircinin ateşe tek gözle bakmasından geldiği ileri sürülür.
Tapımı ve İzleri
Kikloplara adanmış bilinen tek tapım yeri, Korint Kıstağı'nda Poseidon'a kutsal sayılan alandaki eski bir sunaktır. Orada onlara kurban sunulduğu anlatılır. Odysseia'daki karşılaşma tiyatroya da taşınmıştır. Klasik çağ Atina'sından kalan Kiklop adlı oyun, bütünüyle günümüze ulaşmış tek satir oyunudur. Polifemos ile Odisseus'un hikâyesini Satir'lerden oluşan bir koro ve onların babası Silenos ile güldürüye çevirir.
Tek göz fikrinin nereden geldiğine dair bir de doğa açıklaması ileri sürülmüştür. Sicilya ve Girit'te bulunan cüce fil kafataslarının ortasındaki geniş burun boşluğu, bir göz çukuru gibi görünür. Eski insanların bu kemiklere bakıp tek gözlü devler düşlediği düşünülse de bu görüş kanıtlanamamış bir varsayım olarak kalır.