Alpamış, Orta Asya Türklerinin en yaygın destanlarından birinin kahramanıdır. Özbek, Kazak, Karakalpak, Başkurt ve Tatar anlatıcılar onun öyküsünü yüzyıllardır dile getirir. Destan Kongrat boyunun içinde geçer, kahramanın yurdu Baysun'dur. Alpamış, Kongrat beyi Baybörü'nün oğludur. Baybörü ile küçük kardeşi Baysarı uzun yıllar çocuksuz kalır, dualar ve adaklarla birinin oğlu, öbürünün kızı olur. Alpamış ile Baysarı'nın kızı Barçın daha beşikteyken birbirine sözlenir.
Anlatı iki büyük bölümden oluşur. İlkinde Alpamış nişanlısını yabancı talipler arasından kazanır, ikincisinde uzun bir tutsaklıktan dönüp yurdunu ve eşini yeniden ele geçirir. Kahramanın gücü olağanüstüdür. Ne silah ne ateş ona işler, düşmanları onu ancak uykusunda alt edebilir.
Barçın Uğruna Yarış
Bir yıl Baybörü, kardeşinden zekât ister. Bu istek Baysarı'yı kırar, obasını toplayıp Kalmuk eline, Tayça Han'ın ülkesine göçer. Orada Barçın'ın güzelliği Kalmuk pehlivanlarının gözüne çarpar ve hepsi onu ister. Zaman kazanmak isteyen Barçın, talipleri dört yarışa çağırır. At yarışını, ok atışını, nişancılığı ve güreşi kazanan onunla evlenecektir. Bir yandan da Alpamış'a gizlice haber gönderir.
Kız kardeşi Kaldırgaç'ın sözleriyle yola çıkmaya karar veren Alpamış, babasının yılkıcısı Kultay'ın sürüsünden Baycıbar adlı atı seçer. Kalmuk ülkesinde pehlivan Karacan ile karşılaşır. Rakip olarak başlayan Karacan onun en yakın dostu olur ve at yarışında Baycıbar'ı o sürer. Kalmuklar binicinin elini ayağını bağlar, atın toynaklarına çivi çakar, yine de Baycıbar bütün atları geçer. Güreşte Alpamış, Kalmukların en güçlüsü Kökaldaş'ı yener ve Barçın'ı alıp yurduna döner.
Zindan Yılları
Bir süre sonra Alpamış, Tayça Han'ın baskısı altında kalan Baysarı'yı kurtarmak için Kalmuk eline yeniden gider. Hanın yanındaki yaşlı ve hileci kadın Surhayil, silahın işlemediği kahramanı alt etmenin yolunu bulur. Alpamış günlerce süren derin bir uykuya daldığında Kalmuklar derin bir kuyu kazar, onu atının kuyruğuna bağlayıp sürükler ve bu zindana atar.
Alpamış yedi yıl zindanda kalır. Yerini bir rastlantıyla bulan çoban Kaykubat ona yiyecek taşır. Kimi anlatımlarda yaralı bir kazı iyileştirir ve kaz onun mektubunu yurduna götürür. Sonunda Tayça Han'ın kızı tutsağa gönül verir ve kaçmasına yardım eder. Bir anlatımda kız Baycıbar'ı kuyunun ağzına getirir, at kuyruğunu sarkıtıp sahibini dışarı çeker. Özgür kalan Alpamış hanı öldürür ve tahtına çoban Kaykubat'ı geçirir.
Dönüş
Alpamış'ın yokluğunda baba bir kardeşi Ultantaz Kongrat boyunun başına geçer. Babasının bir cariyeden olan bu oğlu halkı ezer, yaşlı Baybörü'yü aşağılar, Alpamış'ın küçük oğlu Yadgar'ı hırpalar ve Barçın'la zorla evlenmeye hazırlanır.
Alpamış düğün günü yurduna varır. Eski yılkıcısı Kultay onu omzundaki bir işaretten tanır. Alpamış onunla giysilerini değişir ve yaşlı bir çoban kılığında düğüne girer. Barçın, ataların yayını gerebilenin kocası olacağını söyler. Yayı yalnız yaşlı kılığındaki yabancı gerer. Ardından Barçın ile karşılıklı türkü söyleşir ve eşinin kendisine bağlı kaldığını anlar. Kimliğini açınca Ultantaz'ı öldürür. Destan, Baysarı'nın sürgünden dönmesi ve bölünmüş Kongrat boyunun Alpamış'ın başında yeniden birleşmesiyle biter.
Yayılışı ve Bağları
Destanın Göktürk çağında Altay eteklerinde doğduğu, Oğuzlar ve Kıpçaklar aracılığıyla batıya taşındığı ileri sürülür. Bugünkü Kongrat biçiminin 16. yüzyılda şekillendiği kabul edilir. Altay Türkleri kahramanı Alıp Manaş, Kazan Tatarları Alpamşa, Başkurtlar Alpamışa, Kazaklar ve Karakalpaklar Alpamıs, Özbekler Alpomiş adıyla anar. Sibirya anlatımlarında olay örgüsü ayrılır. Orada kahraman nişanlısını savaşla kazanır, sürülerini yağmalayan bir hanla çarpışır ve eşini ele geçirmeye kalkan kötü bir varlığı yener. UNESCO, 1999'da destanın bininci yılını andı.
Oğuzlar arasında aynı anlatı, Dede Korkut kitabının on iki öyküsünden biri olan Bamsı Beyrek anlatısına dönüşmüştür. Beşik kertmesi, uzun tutsaklık, ölü sanılma ve kılık değiştirip düğüne yetişme iki anlatıda da vardır. Yunan anlatısında Odisseus'un dönüşü de aynı kalıbı taşır. Yıllar sonra kılık değiştirerek yurduna dönen kahraman, eşini talipler arasında bulur. Dadısı Evrikleia onu bacağındaki yara izinden tanır, Penelope de talipleri bir yay sınavına çağırır.