Yunan mitolojisinde İthaka kraliçesi, Odisseus'un karısı ve Telemakhos'un anasıdır. Spartalı İkarios ile su perisi Periboia'nın kızıdır. Kocası Truva savaşına gittiğinde oğlu daha kucaktadır. Savaş ile dönüş yolculuğu birlikte yirmi yıl sürer. Penelope bu süre boyunca sarayını dolduran talipleri oyalayarak bekler ve adı evlilik bağlılığının karşılığı olarak anılır.
Öne çıkan yanı yalnızca sabrı değildir. Kocası gibi o da kurnazlıkla iş görür. Gündüz dokuduğunu geceleri söken kadın, taliplerini yıllarca el işiyle atlatır. Dönüşte kimliği sınayan taraf da odur. Kocasını yalnız ikisinin bildiği bir sırla tanır.
Soyu ve Evliliği
Babası İkarios Sparta soyundandır, anası Periboia bir su perisidir. Beş erkek kardeşi olduğu aktarılır. Sparta kralı Tindareos'un kızları Helen ile Klitaimestra onun amca kızlarıdır.
Odisseus onu bir koşu yarışı kazanarak alır. Talipler Sparta'daki yol boyunca koşturulur ve yarışı Odisseus önde bitirir.
İkarios kızını vermeye razı olsa da yanından ayırmak istemez. Önce damadını Sparta'ya yerleşmeye kandırmaya çalışır, olmayınca kızına yalvarır. Gelin arabası yola çıkınca ardından koşar. Sonunda Odisseus Penelope'ye seçmesini söyler. Ya kendisiyle gelecek ya babasının yanında kalacaktır. Penelope karşılık vermez, yüzünü örtüsüyle kapatır. Bu sessiz yanıt yeter ve babası ısrarı bırakır. Yolun o noktasına utanma tanrıçası Aidos için bir heykel diktirdiği söylenir.
Adının Kaynağı
Adı için iki açıklama vardır. Biri adı dokumaya bağlar. Pene bezin atkı ipliği, ops yüz demektir. Öbürü bir su kuşuna dayanır. Kimi anlatıda çocukken denize atıldığı, penelops denen kuşların onu su yüzünde tutup beslediği ve adının bu kuşlardan geldiği söylenir. Suya attıran kimi anlatıda ana babası, kimisinde Nauplios'tur. Doğduğunda adının Arnakia ya da Arnaia olduğu, Penelope adını sonradan aldığı da aktarılır.
Talipler ve Kefen Dokuması
Odisseus'tan yıllarca haber gelmeyince İthaka ve çevre adaların beyleri onu ölmüş sayar. Saraya yüz sekiz talip yerleşir. Başlarında Antinoos ile Evrimakhos vardır. Her gün sürüden hayvan kestirip evin malını yerler. Kraliçeden de içlerinden birini seçmesini isterler. Evin tek erkeği kalan Telemakhos onları kapı dışarı edecek yaşta değildir.
Penelope bir koşul öne sürer. Kayınbabası Laertes yaşlıdır ve öldüğünde sarılacak kefeni dokunmadan yeni bir evliliğe oturmayacaktır. Talipler kabul eder. Gündüz tezgâhta dokuduğunu geceleri sökerek işi üç yıl uzatır. Dördüncü yılda hile ortaya çıkar, çünkü sırrı bilen bir hizmetçi kız taliplere haber verir. Bundan sonra oyalanacak bahane kalmaz.
Dilenci ve Yay Sınavı
Odisseus adaya döndüğünde kendini göstermez. Atena'nın yardımıyla yaşlı bir dilenci kılığına girip kendi evine konuk olur. Penelope onu yanına çağırıp Truva'dan haber sorar. Dilenci kocasını gördüğünü ve yakında döneceğini söyler. Kadın buna inanmaz ama konuğa iyi davranır ve ayaklarını yıkasın diye yaşlı dadı Evrikleia'yı çağırır. Dadı, adamın dizindeki eski yara izinden efendisini tanır. Penelope o sırada tanımaz ve kendisine sezdirilmez.
Ertesi gün kraliçe taliplere son bir sınav açar. Kocasının yayını geren ve oku sıraya dizilmiş on iki baltanın deliğinden geçiren adamla evlenecektir. Talipler yayı geremez. Sonunda dilenci kılığındaki Odisseus yayı zorlanmadan kurar, atışı yapar ve aynı yayı taliplere çevirir. Sınavın hem tanınmayı hem kırımı başlatması, kadının bunu bile bile açıp açmadığı sorusunu doğurur. Anlatı soruyu açık bırakır.
Yatak Sınavı
Talipler öldükten sonra bile karşısındakini hemen kabul etmez, kılık değiştirmiş bir tanrı ya da bir yalancı olmasından çekinir. Sınamak için dadıya gerdek odasındaki yatağın dışarı çıkarılmasını buyurur. Bunu duyan Odisseus öfkelenir, çünkü o yatağı kendi eliyle yapmıştır. Odanın ortasında kökü toprakta duran bir zeytin ağacının gövdesini yontup yatağın ayağı yapmış, duvarları da bu ağacın çevresine örmüştür. Yatak yerinden oynatılamaz. Bunu bilen tek kişi olduğu için sözü kanıt yerine geçer. Penelope ancak o zaman kocasına sarılır.
Kılık değiştirip dönen ve kendini bir nesneyle tanıtan koca anlatısı başka geleneklerde de vardır. Dede Korkut anlatısında yıllarca tutsak kalan Bamsı Beyrek düğün yerine ozan kılığında girer ve nişanlısı Banı Çiçek onu yüzüğünden tanır. Fark sondadır. Odisseus evini dolduran adamların hepsini öldürür, Beyrek ise yerine geçmeye kalkanı bağışlar.
Sonraki Anlatılar
Eski destan Penelope'yi bağlılığın ölçüsü sayar. Ölüler ülkesinde Agamemnon'un gölgesi, kendisini öldürten karısı Klitaimestra ile onu karşılaştırır. İki kadının adı sonsuza dek ters yönde anılacaktır.
Daha geç anlatılar bu resmi bozar. Kimi kaynak keçi ayaklı Pan'ı onun oğlu gösterir. Baba olarak da ya Hermes verilir ya taliplerin tümü. Bu bağ zaman bakımından tutmaz, çünkü Pan Truva kuşağından çok daha eski bir tanrıdır. Bu yüzden anlatıda geçen kadının aynı adı taşıyan başka biri olabileceği düşünülür.
Sonu için de tek bir anlatı yoktur. Bir kolda Odisseus karısını evinden gönderir, kadın önce Sparta'ya sonra Mantineia'ya gider ve mezarı orada gösterilir. Başka bir kolda Odisseus'un Kirke'den olan oğlu Telegonos, babasını tanımadan öldürür ve Penelope onunla evlenir. Yaygın anlatı ise kadını kocasıyla kavuştuğu yerde bırakır.