Odisseus ile Penelope'nin tek oğludur. İthake adasının veliahtıdır ve Odysseia'nın ilk dört kitabı bütünüyle ona ayrılmıştır. Babası Truva seferine çıktığında kucakta bir bebekti. Savaşın on yılı ile dönüş yolunun on yılı geçtiğinde, babasını hiç görmemiş yirmi yaşında bir delikanlıdır.
Anlatı onu, evini basan taliplere karşı elinden bir şey gelmeyen çekingen bir genç olarak açar, babasının yanında dövüşen bir adam olarak bırakır. Bu değişimi hazırlayan yolculuk Telemakheia diye anılır.
Adı ve Çocukluğu
Adı "savaştan uzak" ya da "uzaktan savaşan" diye çözülür, ikisi de savaşın dışında büyüyen bir çocuğa yakışır. Destan dışındaki kaynaklarda geçen bir anlatı ise onu daha kucaktayken sefere bağlar. Odisseus, Truva'ya gitmemek için delilik taklidi yapmış, öküz ile eşeği aynı sabana koşup tarlaya tuz ekmiştir. Palamedes bebek Telemakhos'u sabanın önüne bırakınca baba hayvanları durdurmuş ve aklının yerinde olduğunu ele vermiştir.
Taliplerin Kuşatması
Babası dönmeyince İthake ile çevre adaların ileri gelenleri, Penelope ile evlenip krallığı almak için saraya doluştu. Yüz sekiz kişiydiler, başlarında Antinoos ile Evrimakhos gelirdi ve yıllarca evin sürülerini yiyip şarabını tükettiler. Penelope onları kayınbabası Laertes'e kefen dokuduğunu söyleyerek üç yıl oyaladı. Telemakhos ise bu kalabalığa tek başına yetemez, konuşmaya kalktığında susturulur.
Babasını Arayışı
Atena, Tafos beyi Mentes kılığına girip eve konuk geldi ve gence üç iş buyurdu. Taliplerin karşısına dikilecek, halkı toplantıya çağıracak ve babasının haberini almak için denize açılacaktı.
Telemakhos ertesi gün, babası gittiğinden beri ilk kez İthake halkını meydanda topladı. Taliplerden hesap sordu ama kimseyi karşısına alamadı. Bunun üzerine yolculuğunu gizli hazırladı. Dadı Evrikleia azığı düzerken anasına on iki gün susmaya yemin etti. Gemiyi ve tayfayı, bu kez Mentor kılığına giren Atena buldu.
İlk durak Pilos oldu. Yaşlı Nestor konuğu bir kurban töreninin ortasında ağırladı. Babasından haber veremedi, ama Agamemnon'un yurduna dönünce Aigistos eliyle öldürülüşünü ve oğlu Orestes'in öç alışını anlattı. Anlattığı şey, evini bekleyen gence bir örnektir. Nestor'un kızı Polikaste konuğu yıkayıp yağladı ve giydirdi.
Telemakhos oradan Nestor'un oğlu Peisistratos ile Sparta'ya geçti. Aradığı haberi orada Menelaos'tan aldı. Mısır'da deniz yaşlısı Proteus'a danışan kral, Odisseus'un sağ olduğunu ve Kalipso'nun adası Ogigia'da tutulduğunu öğrenmişti.
Dönüş ve Tanışma
Telemakhos yoldayken talipler onu öldürmeye karar verdi ve İthake ile Same arasındaki kayalık Asteris adasına bir gemi yollayıp dönüş yolunu beklediler. Atena genci uyardı, o da adaların arasından değil açıktan dolaşarak pusuyu boşa çıkardı. Karaya çıkınca gemiyi kente yolladı, kendisi domuz çobanı Eumaios'un kulübesine gitti.
Kulübede dilenci kılığında bir konuk vardı. Atena onu kendi görünüşüne döndürünce Telemakhos yirmi yıl sonra babasını gördü ve önce inanmayıp karşısındakini bir tanrı sandı. İki adam aynı akşam sarayın silahlarını kaldırmayı ve taliplere birlikte yüklenmeyi kararlaştırdı.
Taliplerin Öldürülmesi
Penelope, Odisseus'un yayını gerip on iki baltanın deliğinden ok geçirebilen adamla evleneceğini bildirdi. Yayı ilk deneyen Telemakhos oldu. Üç kez başaramadı, dördüncüsünde gerecekken babasının işaretiyle vazgeçip yayı bıraktı.
Yayı dilenci alıp gerince salonun kapıları kapandı. Telemakhos babasının yanında dövüştü ve mızrağını arkadan saplayarak talip Amfinomos'u öldürdü. Silah odasının kapısını açık bıraktığı için keçi çobanı Melantios taliplere mızrak ve zırh taşıyabildi. Genç bu kusuru babasına söyleyip suçu üstüne aldı.
İş bitince, taliplerle birlik olan on iki hizmetçi kızın cezasını o verdi. Babası kılıçtan geçirmelerini buyurmuştu, Telemakhos onlara böyle temiz bir ölümü çok gördü. Bir geminin halatını sütuna bağlayıp gerdi ve hepsini ayakları yere değmeyecek biçimde astı.
Ertesi gün ölenlerin yakınları ayaklandı. Telemakhos, dedesi Laertes'in çiftliğinde babası ve dedesiyle omuz omuza savaşa girdi. Çarpışmayı Atena durdurdu ve adaya barış getirdi.
Sonrası
Destanın anlattığı yer burada biter, sonrası kaynağa göre değişir. Kayıp destan Telegoneia'da Odisseus, Kirke'den doğan ve babasını tanımayan oğlu Telegonos'un mızrağıyla ölür. Telegonos yanlışını anlayınca ölüyü, Penelope ve Telemakhos ile birlikte anasının adasına götürür. Orada Kirke üçünü de ölümsüz kılar, Telegonos Penelope ile, Telemakhos ise Kirke ile evlenir.
Eşi de anlatıya göre değişir. Bir görüşte Nausikaa ile evlenir, bir başkasında eşi Polikaste'dir. Latin adının kaynağı sayılan Latinos'u kimi kaynaklar ona ve Kirke'ye bağlar.
Sonunu anlatan tek anlatı geç dönemdendir. Buna göre Kirke, oğlunun öldürdüğü Odisseus'u otlarıyla diriltir ve Telemakhos'u kızı Kassifone ile evlendirir. Genç, kaynanasıyla kavga edip onu öldürünce karısı anasının öcünü alır ve kocasını öldürür.