Yunan mitolojisinde bakanı taşa çeviren canavar kız kardeşlerin ortak adıdır. Üç tanedirler. Steno ile Evriale ölümsüzdür, Medusa ise ölür ve anlatının bilinen bölümü onun ölümü üzerine kurulur.
Bu üçlü, Yunan anlatısında öykü kişisi olmaktan çok bir görüntüdür. Ağırlığı yaptıkları değil yüzleri taşır. Kesilmiş bir Gorgon başı, mitolojinin içinde tanrı ve kahraman elinde silah, mitolojinin dışında kötülüğü uzak tutan bir koruma imgesi olarak dolaşır.
Adı
Ad, korkunç ve sert anlamına gelen bir sözcükten gelir. Sözcük en çok bakış için kullanılır ve göz kamaştıracak kadar keskin bakan demektir. Kökünün gırtlaktan çıkan boğuk bir sesi taklit ettiği ileri sürülür. Böyle bakıldığında ad, yaratığın iki temel özelliğini birden taşır, öldüren bakış ile insan sesine benzemeyen ses.
Sayıları ve Soyu
Kaç tane oldukları kaynağa göre değişir. En eski destanda tek bir Gorgo vardır, adı verilmez ve yalnız korkunç bir baş olarak anılır. Üç kardeşe bölünmüş biçim daha sonraki soy şiirinde kurulur, adlar orada geçer. Kimi çalışmalar üçlemenin sonradan eklendiğini, asıl figürün tek başına duran bir yüz olduğunu ileri sürer.
Anne babaları denizin yaşlı tanrısı Forkis ile Keto'dur. Aynı çiftten doğan Graia kardeşler de onların kız kardeşidir. Başka bir soy listesinde anne yerinde kalır, babanın yerine Gorgon adında bir varlık geçirilir.
Görünüşleri
Betimlemeler kaynaktan kaynağa değişir ama ortak bir kalıp vardır. Saçların yerinde yılanlar kıvrılır, eller tunçtandır, sırtta altın kanatlar bulunur, ağızda yaban domuzunkine benzeyen dişler durur. Dil dışarı sarkar. Yüz her zaman tam karşıdan verilir, çünkü etkileri bakışmaya dayanır.
Arkaik dönem vazolarında ve tapınak alınlıklarında gövde yandan, baş karşıdan çizilir. Bacaklar diz çökmüş koşu denen duruşta, hızla ilerlerken donmuş gibi gösterilir. Beşinci yüzyıldan sonra bu yüz yumuşar ve güzel bir kadın yüzüne dönüşür. Korku yerini hüzne bırakır.
Yaşadıkları Yer
Yerleri için birbirini tutmayan bilgiler verilir. Bir anlatı onları dünyanın batı ucuna, okyanusun ötesindeki gece sınırına koyar. Bir başkası doğuya yerleştirir. Kuzey Afrika'da bir gölün yakını da söylenir ve üçlü bu yüzden Libya ile birlikte anılır. Okyanusun içindeki Sarpedon adlı kayalık ada da yurtları sayılır. Bütün anlatıların ortak yanı, onları bilinen dünyanın dışına koymasıdır.
Yüzün Silaha Dönüşmesi
Kesik baş, Perseus'un Medusa'yı öldürmesinden sonra elden ele geçer ve sonunda Atena'nın aigis zırhının ortasına yerleşir. Aynı yüz eski destanda kral Agamemnon'un kalkanının göbeğinde de görünür ve orada korku salmak için durur. Ölüler ülkesine inen Odisseus, karanlıktan bir Gorgon başı çıkacak korkusuyla geri döner. Yüz, gövdesinden ayrıldıktan sonra bile anlatının içinde bir güç olarak kalır.
Bu yüz mitolojinin dışına taşar ve gorgoneion adıyla bağımsız bir koruma imgesine dönüşür. Kimi çalışmalar sıralamayı tersine çevirir. Onlara göre önce korkutucu maske vardır, taşa çeviren yaratık anlatısı ise bu maskenin neden böyle göründüğünü açıklamak için sonradan kurulmuştur.
Korkutucu bir yüzü ya da başlığı korunma aracı saymak Yunan inancına özgü değildir. Nors anlatısında ejderha Fafnir'in taşıdığı dehşet başlığı, onu görenin karşısında duramamasına yol açar ve hazineyi silahtan çok bu korku korur.