Yunan mitolojisinde bakanı taşa çeviren yılan saçlı canavardır. Üç Gorgon kardeşin en küçüğü ve içlerinde ölümlü olan tekidir. Kardeşleri Steno ile Evriale ölmez, anlatının bilinen bölümü bu yüzden onun üzerine kurulur. Adı hep onu öldüren kahraman Perseus ile birlikte anılır.
Ölümüyle bitmez. Kesik başı elden ele geçen bir silaha dönüşür ve sonunda Atena'nın göğsündeki zırha yerleşir. Yunan sanatında en çok yinelenen yüz onunkidir. Tapınak alınlığından kalkana, sikkeden fırın ağzına kadar her yere, kötülüğü uzak tutsun diye işlenmiştir.
Soyu
Denizin yaşlı tanrısı Forkis ile kız kardeşi Keto'nun kızıdır. Steno ile Evriale kardeşleridir, aynı anne babadan doğan Graia kardeşler de öyle. Bütün anlatı ölümlü doğmasına dayanır, çünkü bir kahramanın karşısına çıkabileceği tek kardeş odur.
Dönüşümü
Nasıl canavar olduğu konusunda iki ayrı anlatı vardır ve ikisi birbirini tutmaz. Eski anlatıda böyle bir soru yoktur, üç kardeş doğuştan yaratıktır ve canavarlıkları bir cezanın karşılığı değildir. Yılan saçlar, açık ağız ve dışarı sarkan dil onların baştan beri taşıdığı görüntüdür.
Sonraki anlatı bambaşkadır. Medusa güzel bir kızdır, en çok saçlarıyla övülür. Deniz tanrısı Poseidon onu Atena'nın tapınağında zorla alır. Tanrıça kutsal yerinin kirletilmesine öfkelenir ama cezayı saldırana değil kıza keser ve saçlarını yılana çevirir. Böylece canavarı doğuran şey doğa değil, yanlış yöne dönen bir öfke olur. Bu anlatı yalnız ona bağlanır, kardeşlerinin görünüşü için bir açıklama getirmez.
Aynı birleşme daha eski bir anlatıda tapınakta değil, bahar çiçekleriyle kaplı bir çayırda geçer ve orada zorlamadan söz edilmez. Sonucu her iki durumda da birdir. Kanatlı at Pegasus ile altın kılıçlı Khrisaor bu birleşmeden gelir, ama doğumları annelerinin öldüğü ana ertelenir.
Perseus ve Başın Kesilişi
Ölümü bir kral kurnazlığının sonucudur. Serifos kralı Polidektes, Perseus'un annesi Danae'yi istemektedir ve oğlunu yoldan çekmek için ondan getirilmesi olanaksız görünen bir armağan ister. İstediği şey Medusa'nın başıdır.
Perseus yola tek başına çıkmaz. Önce Graia kardeşleri bulur, aralarında paylaştıkları tek gözü ele geçirir ve yolu onlara söyletir. Ardından gereçlerini toplar. Nimfe'lerden kesik başı taşıyacağı kibisis torbasını, kanatlı sandalları ve Hades'in görünmezlik başlığını alır. Hermes ona harpe denen orak biçimli kılıcı verir, Atena ise parlatılmış kalkanını.
Mağaraya sırtı dönük girer. Yaratığa doğrudan bakmaz, kalkanın yüzeyine düşen görüntüsüne bakarak yaklaşır ve uyurken başını keser. Boyundan açılan yaradan Pegasus ile Khrisaor birden çıkar. Uyanan Steno ile Evriale arkasından koşar, ikisi de ölümsüz olduğu için onlarla dövüşmenin yolu yoktur. Perseus görünmezlik başlığını takıp kaçar. Kahramanın dönüş yolunda Pegasus'a bindiği yaygın bir yanlıştır, eski anlatıda kanatlı at kendi yoluna gider.
Kardeşlerinin ardından yükselen ağıt başka bir anlatının başlangıcı olur. Atena bu sesi üflemeli bir çalgıyla yeniden kurar ve çalgıyı insanlara verir. Ağıdın içinde asıl anılan ses Evriale'ninkidir.
Kesik Başın Sonrası
Baş ölümden sonra gücünü korur ve bakanı taşa çevirmeyi sürdürür. Perseus onu dönüş boyunca bir silah gibi kullanır. Bir anlatıda kendisini konuk etmeyen dev Atlas'ı taşa çevirir ve dev bir dağa dönüşür. Aynı dönüşte kayaya zincirlenmiş Andromeda'yı kurtarır, düğününde kızı kendine isteyen kalabalığı da başı kaldırarak taşa çevirir.
Serifos'a vardığında armağanı isteyen kişi onu görür. Polidektes ve yanındakiler oldukları yerde taş kesilir. Kahraman bundan sonra başı kendine saklamaz, yol gösteren tanrıçaya verir. Atena onu göğsünde taşıdığı aigis zırhının ortasına yerleştirir. Böylece bakanı taşa çeviren yüz, tanrıçanın düşmanını dehşete düşüren bir koruma aracına dönüşür.
Kanının Gücü
Kanının iki ayrı yönü olduğu söylenir. Atena'nın hekim Asklepios'a verdiği iki şişeden biri yaratığın sol yanından, öbürü sağ yanından alınmıştır. Soldaki öldürür, sağdaki ölüyü diriltir. Hekimin ölüleri kaldırma gücünü bu ikinci şişeden aldığı kabul edilir.
Kesik baş taşınırken damlayan kanın iz bıraktığı da ileri sürülür. Libya çölünün üzerinden geçilirken düşen damlaların oradaki zehirli yılanları doğurduğu anlatılır. Bu anlatılar sonraki dönemin işidir.
Yüzü
Kesik baş gorgoneion adıyla gövdesinden bağımsız bir imgeye dönüşür. Kardeşlerinin yüzü sanatta neredeyse hiç tek başına işlenmez, oysa onunki yüzlerce kez yinelenir. Korkutucu görünüş zamanla yumuşar, beşinci yüzyıldan sonra bu yüz güzel bir kadın yüzüne döner ve korku yerini hüzne bırakır.
Korfu'daki Artemis tapınağının alınlığında bütün gövdesiyle görünür, diz çökmüş koşar biçiminde, belinde yılanlar ve iki yanında birer aslanla. İşlevi süs değil korunmadır. Korkutucu bir yüzün zarar vermek için değil, zarar verecek olanı uzak tutmak için asılması yalnız Yunan inancına özgü değildir. Japon inancında aynı iş Oni yüzüyle görülür ve bu yüz çatı kiremitlerine, kapı üstlerine yerleştirilir. Sümer'de sedir ormanının bekçisi Huvava'nın korkunç yüzü pişmiş toprak maskelere işlenir. Üçünde de ortak olan düşünce aynıdır, kötülüğü kovan şey güzellik değil dehşettir.