Yeraltının hükümdarı Erlik'in dokuz oğlundan biridir; kardeşleriyle birlikte Kara Oğlanlar diye anılır. Savaştaki yiğitlik ve atılganlıkla ilişkilendirilir.
Adı, Türk dünyasında yiğit, kahraman anlamına gelen ve batır, bahadır biçimlerinde de karşımıza çıkan sözcükle aynı köktendir. Aynı sözcük destan kahramanlarının sıfatı olarak yüzyıllar boyunca kullanılmıştır.
Yeraltından Gelen Cesaret
Yiğitliğin yeraltı tanrısının oğluna bağlanması ilk bakışta şaşırtıcıdır, çünkü savaşın ve zaferin tanrısı gök tarafında, Kızagan'dır. İkisi arasındaki fark, cesaretin iki ayrı yüzünü karşılar: Kızagan kağana zafer verir, Matır Han ise dövüşün kendisindeki gözü karalığı temsil eder.
Türk mitolojisinde karşıt kutupların birbirini yok etmediği, dengelediği düşüncesi buradadır. Savaşta gerekli olan atılganlık, yıkıcı olduğu için yeraltı tarafına düşer; ama gerekli olduğu için de büsbütün kötü sayılmaz.
Kara Oğlanlar Arasındaki Yeri
Dokuz kardeşin ortak görevleri vardır. Erlik'in sarayının ve yeraltına açılan kapıların bekçiliğini yaparlar; aşağıya inen kama yol gösterir ve babalarıyla arasında elçilik ederler. Yeraltındaki bütün sular onların elindedir.
Adı bir savaş durumunu karşılayan kardeşler arasında Yabaş Han ile karşıt bir çift oluşturur: biri dövüşteki yiğitliği, öbürü yenilgiyi karşılar. Bozgunun ve cesaretin aynı babanın oğulları sayılması, savaşın iki ucunun da aynı yerden geldiği düşüncesini kurar.
Kara Oğlanlar babaları kadar kötücül sayılmaz; kimi anlatılarda insanı kötü ruhlardan korudukları söylenir. Kendilerine sunulan kurban yatıştırma amacı taşır ve zayıf hayvanlardan seçilir.
Kaynaklardaki Durumu
Dokuz oğlun adları Altay Türklerinden derlenen şaman malzemesinde bir liste olarak geçer; görevleri orada topluca anlatılır. Her birine ayrı bir alan verilmesi sonraki dönemde düzenlenen Türk mitolojisi sözlüklerinde ortaya çıkmıştır ve adların anlamından türetilmiştir. Matır Han'a ait ayrı bir anlatı ya da tören derlemelerde yoktur.
Başka Mitolojilerdeki Karşılıkları
Savaşın taşkın ve yıkıcı yüzünün ayrı bir tanrıyla karşılanması yaygındır. Yunan mitolojisinde Ares, savaşın kan ve öfke tarafını temsil eder ve bu yüzden öbür tanrılarca sevilmez; savaşın akıl ve düzen tarafı Atena'ya bırakılmıştır. Türk anlatısındaki Kızagan ile Matır Han ayrımı da benzer bir bölünmedir — biri gök tarafında zaferi, öbürü yer altında dövüşün kendisini karşılar.