Yeraltının hükümdarı Erlik'in dokuz oğlundan biridir; kardeşleriyle birlikte Kara Oğlanlar diye anılır. Yenilgi ve bozgunla ilişkilendirilir.
Adı, Türkçede yavaş, ağır anlamına gelen sözcükle aynı köke bağlanır. Yavaşlığın yenilgiyle birleşmesi, bozkır savaş anlayışının doğrudan bir izidir: hızını yitiren ordu yenilir.
Yenilginin Anlamı
Türk düşüncesinde savaşın sonucu güç ölçüsüyle açıklanmaz. Zafer, kağanın göğün onayını, yani kut'unu taşımasıyla; yenilgi ise bu onayın çekilmesiyle açıklanır. Kut verilebilir olduğu gibi geri de alınabilir; töreden çıkan kutunu yitirir.
Bu yüzden yenilgi yalnızca bir askerî sonuç değil, bir yargıdır. Bozgunun bir tanrıya bağlanması da bundandır: yenilen ordu, karşısındakinden zayıf olduğu için değil, göğün desteğini yitirdiği için yenilmiş sayılır. Yabaş Han, bu desteğin çekildiği anda devreye giren aşağı taraftır.
Kara Oğlanlar Arasındaki Yeri
Dokuz kardeşin ortak görevleri vardır. Erlik'in sarayının ve yeraltına açılan kapıların bekçiliğini yaparlar; aşağıya inen kama yol gösterir ve babalarıyla arasında elçilik ederler. Yeraltındaki bütün sular onların elindedir.
Kardeşi Matır Han ile karşıt bir çift oluşturur: biri dövüşteki yiğitliği, öbürü bozgunu karşılar. Savaşın iki ucunun da aynı babanın oğulları sayılması, Türk mitolojisindeki denge düşüncesinin açık bir örneğidir. Gök tarafındaki karşılığı ise zaferi veren Kızagan'dır.
Kara Oğlanlar babaları kadar kötücül sayılmaz. Kendilerine sunulan kurban bir şey dilemek için değil, yatıştırmak için verilir ve zayıf hayvanlardan seçilir.
Kaynaklardaki Durumu
Dokuz oğlun adları Altay Türklerinden derlenen şaman malzemesinde bir liste olarak geçer; görevleri orada topluca anlatılır. Her birine ayrı bir alan verilmesi sonraki dönemde düzenlenen Türk mitolojisi sözlüklerinde ortaya çıkmıştır ve adların anlamından türetilmiştir. Yabaş Han'a ait ayrı bir anlatı ya da tören derlemelerde yoktur.
Başka Mitolojilerdeki Karşılıkları
Yenilginin ayrı bir güce bağlanması seyrek görülür; çoğu mitoloji zaferin tanrısını anar, bozgunun tanrısını anmaz. Nors anlatısında savaşta ölenleri Odin seçer ve kimi zaman en sevdiği savaşçıyı bile bile yenilgiye uğratır — çünkü onu Ragnarök günü için kendi ordusuna almak ister. Orada yenilgi, tanrının bir tercihidir.
Türk anlatısında ise bozgun bir tercih değil, bir çekilmedir: gök desteğini geri çeker ve aşağıdaki güç boşluğa girer. Yabaş Han'ın yaptığı, yenmek değil, bırakılanı almaktır.