Göğün iyilikçi tanrısı Ülgen'in yedi oğlundan biridir. Kardeşleriyle birlikte Ak Oğlanlar ya da Kıyat diye anılır. Kuşlarla ilişkilendirilir ve kuşların koruyucusu sayılır.
Adı düz anlamıyla kara kuş demektir. Türkçede bu söz uzun süre kartalı karşılamıştır. Kardeşleri arasında adı bir hayvanı gösteren tek oğuldur.
Kartal
Türk inancında kartalın yeri öbür kuşlardan ayrıdır. Göğün en yükseğine çıkabilen tek hayvan sayıldığı için gökle yer arasındaki bağın simgesi olmuştur. Yerle göğü birleştiren Ulukayın'ın tepesinde bir kuşun oturduğu anlatılır.
Kam, göğe çıkarken kuş donuna girer. Giysisine tüy dikilmesi, kollarına kanat biçimi verilmesi ve ayin sırasında kuş sesi çıkarması hep bu değişmenin işaretidir. Kimi anlatılarda ilk kamın bir kartaldan geldiği söylenir. Bu inanç bütün Türk boylarında aynı biçimde geçmez, ama kuşun kamlıkla bağı her yerde korunur.
Kuşun aracı sayılması, kuşların koruyucusuna ayrı bir yer açar. Kartal ile kam aynı yolu kullandığı için kuşları gözeten tanrı, kamın yolunu da gözetmiş olur.
Ak Oğlanlar Arasındaki Yeri
Yedi kardeşin hepsi babaları gibi gökte oturur ve hiçbiri kötücül sayılmaz. Her biri göğün ayrı bir katını ve yeryüzünde belirli bir işi yönetir. Yeraltındaki karşıtları Erlik'in Kara Oğlanlar diye anılan dokuz oğludur.
Kardeşi Pura Han ile aynı düşüncenin iki ucunda dururlar. Biri göğe çıkarken binilen hayvanı, öbürü göğe kendiliğinden çıkabilen hayvanı karşılar. Adının başındaki kara sözcüğü de burada bir kötülük işareti değildir. Kuşun rengini söyler ve yeraltını gösteren kara ile karıştırılmamalıdır.
Kaynaklardaki Durumu
Yedi oğlun adları Altay Türklerinden derlenen şaman malzemesinde bir liste olarak geçer. Her birine ayrı bir alan verilmesi sonraki dönemde düzenlenen Türk mitolojisi sözlüklerinde ortaya çıkmıştır ve çoğunlukla adın kendisinden türetilmiştir.
Karakuş adı Türkçede yalnız bu tanrıyı karşılamaz. Kartalın adı olarak, halk oyunlarında bir figür adı olarak ve gökteki bir yıldızın adı olarak da geçer. Kaynaklar bunları her zaman ayırmaz ve tanrıya yakıştırılan işler kimi zaman bu öbür kullanımlardan taşınmıştır. Kendisine ait ayrı bir anlatı ya da tören derlemelerde bulunmaz.
Başka Mitolojilerdeki Karşılıkları
Kartalın gökle yeri bağlayan kuş sayılması geniş bir ortaklıktır. Sümer anlatısındaki İmdugud aslan başlı dev bir kartaldır ve kanadını açtığında fırtına getirir. Nors anlatısında dünya ağacı Yggdrasil'in tepesinde bir kartal oturur, kökündeki yılanla arasında sürekli haber taşınır.
Karakuş Han'ı bunlardan ayıran, tek bir kuş olmamasıdır. İmdugud belirli bir varlıktır, Karakuş Han ise kuşların tamamına bakan bir tanrıdır. Türk anlatısı burada da tek bir olağanüstü hayvan yaratmak yerine, bir kümeye sahip bir ad koymayı seçer.