Doğumun, çocukların ve annelerin koruyucusu olan ana tanrıçadır. Tengri inancında gökle ilişkilendirilen dişil güçtür ve çoğunlukla Umay Ana olarak anılır. Adı, Göktürk yazıtlarında da geçer; hükümdarın gücünü ondan aldığını belirten ifadeler, tanrıçanın devletin ve soyun sürekliliğiyle de bağdaştırıldığını gösterir.
Adının kökeninde ana rahmi, eş ya da son denilen doğum sonrası zarı karşılayan sözcük bulunur. Bu yönüyle Umay soyut bir bereket düşüncesi değil, doğumun kendisiyle doğrudan ilişkili bir varlıktır.
Görünüşü
Ak saçlı, ak giysili, güler yüzlü bir kadın olarak betimlenir. Gökten indiğine, çocuğun başucunda görünmeden beklediğine inanılır. Uyuyan bebeğin gülümsemesi Umay'ın onunla oynadığına, ağlaması ise tanrıçanın yanından ayrıldığına yorulur.
Kimi anlatılarda kuş biçiminde ya da kuşla birlikte betimlenir; talih kuşu Hüma ile aynı adın iki ayrı görünümü sayılması bundandır. Elinde altın yaylı bir okla dolaştığı, çocuğa zarar vermek isteyen ruhları bu okla kovaladığı anlatılır.
Koruyuculuğu
Çocuk, doğduğu andan yürüyene kadar Umay'ın koruması altındadır. Bu koruma özellikle lohusalık döneminde önemlidir; anneye ve bebeğe musallat olan Albıs gibi varlıklara karşı çağrılan güç Umay'dır. Beşiğe bağlanan muskalar, yastık altına konan demir parçası ve kırk gün boyunca uygulanan yasaklar bu inancın parçasıdır.
Çocuğun göbek bağının ve doğum sonrası zarının özenle gömülmesi, tanrıçaya duyulan saygının gereği sayılır; bunların ihmal edilmesi çocuğun korumasız kalması anlamına gelir.
İnanç İçindeki Yeri
Gökyüzünü yöneten Ülgen ile toprağın bereketini temsil eden Etügen arasında bir bağ kurar; yaşamın gökten yeryüzüne inişi onun aracılığıyla gerçekleşir. Yeraltının ve ölümün hükümdarı Erlik ile karşıt kutupta durur: biri canı alır, diğeri canı getirir ve korur.
Şaman dualarında adı sık geçer, çocuğu olmayan kadınlar ona adakta bulunur. Türk mitolojisinin en yaygın ve en uzun ömürlü figürlerinden biridir; adı bugün de kişi adı olarak yaşamayı sürdürür.