Doğumun ve doğurganlığın koruyucusu sayılan ana tanrıçadır. Adı ağırlıkla Saha (Yakut) Türklerinin anlatılarında geçer. Dünya ağacında yaşadığına ve yeni doğan çocuğa canını, yani kutunu onun verdiğine inanılır. Kübey Hatun ya da Kübey Ana olarak anılır.
Anlatılarda dünya ağacı Ulukayın'ın gövdesinden beline kadar görünen, göğsünden çocuğa ve anaya süt veren yaşlı bir kadın olarak betimlenir; belden aşağısı ağacın köküyle birleşmiştir. Ağaçtan çıkıp doğuma yardım etmesi, yaşamın gökten ve kutsal ağaçtan yeryüzüne inişini simgeler.
Doğumdaki Rolü
Çocuk isteyen kadınların ona yakardığı, doğum sırasında anayı ve bebeği onun koruduğu söylenir. Bir bebeğin dünyaya gelmesi için gereken canın dünya ağacından geldiği, bu canı taşıyıp veren varlığın da Kübey olduğu düşünülür. Bu yönüyle yalnızca doğuma yardım eden değil, yaşamın kaynağıyla bebeği buluşturan aracıdır.
Saha anlatılarında bu kaynak daha ayrıntılı çizilir: göğün üstünde, dünya ağacının tepesinde ak süt renginde bir göl bulunur ve henüz doğmamış canlar orada küçük balıklar gibi yüzer. Kübey bu gölden aldığı canı yeryüzündeki anaya indirir. Ağacın kökünden akan yaşam suyu da aynı düşüncenin parçasıdır: doğum, gökten inen bir şeyin toprakta beden bulmasıdır.
Çocuğu koruma görevi doğumla bitmez. Bebeği kötücül ruhlardan, özellikle lohusayı ve yeni doğanı hedef alan varlıklardan koruduğuna inanılır; Albıs'ın yol açtığı Albastı tehlikesine karşı ona da yakarılırdı.
Diğer Tanrıçalarla İlişkisi
İşlevi bakımından doğumun koruyucusu Umay ve doğurganlıkla ilişkilendirilen Ayzıt ile büyük ölçüde örtüşür. Bu üç figürün sınırları anlatıdan anlatıya değişir; kimi zaman ayrı tanrıçalar, kimi zaman aynı işlevin ayrı bölgelerdeki adları olarak görülür.
Kübey'i diğerlerinden ayıran başlıca yön, doğrudan dünya ağacıyla kurduğu bağdır: Umay gökle, Ayzıt güzellik ve bereketle anılırken Kübey, ağacın gövdesinde yaşayan ve oradan can dağıtan tanrıça olarak öne çıkar. Üçünün de ortak yanı, kutu getiren ya da koruyan güç olmalarıdır; ayrıldıkları yer, bu gücü nereden aldıklarıdır.
Ağaçtaki Tanrıça
Gövdesinden bir tanrıçanın göründüğü kutsal ağaç, başka mitolojilerde de vardır. Mısır'da ölünün ve yolcunun karşısına ağacın gövdesinden çıkıp su ve yiyecek uzatan tanrıça belirir; bu tanrıça çoğu zaman Nut ya da İsis ile bir tutulur. Nors mitolojisinde dünya ağacı İgdrasil'in dibindeki kaynaktan alınan suyla ağacın canlı tutulması, aynı biçimde ağacı yaşamın kaynağı sayar. Sümer'de ise doğumun ve yaratılışın ana tanrıçası Ninhursag, insanı topraktan biçimlendirip ona can verendir.
Kübey'i bu tanrıçalardan ayıran, ağacın içinden çıkması değil, ağacın kendisiyle birleşmiş olmasıdır: belden aşağısı kök, belden yukarısı anadır. Türk mitolojisinde yaşam ağacının hem gökle yeri bağlayan direk hem de canın kaynağı olması, en açık biçimde bu tanrıçada görünür.