Korku verici ve kötü ruhlarla ilişkili varlıklar arasında sayılan Albıs, özellikle eski Türk inançlarında önemli bir yere sahiptir. İnanışa göre Albıs, lohusa dönemindeki kadınlara ve bebeklere zarar vermek veya onları rahatsız etmek amacıyla ortaya çıkar. Hastalık, şanssızlık ve kötü olayların sebebi olarak görülür. İnsanları ruhsal ve fiziksel olarak etkileyebilecek güce sahip olduğu düşünülür.
Neden olduğu albastı, lohusalık döneminde anne ve bebekte görülen fiziksel ve ruhsal rahatsızlıkların söylencesel açıklamasıdır. Bu yönüyle Albıs, hastalığın kendisi değil, ona yol açan varlıktır.
Adındaki al, kızıl rengi karşılar; varlığın kızıl giysisi, kızıl rengin ona karşı kullanılması ve hastalığın adı hep bu köke bağlanır. Anadolu'da Alkarısı, Altay ve Sibirya anlatılarında Albız ya da Albas biçiminde anılır; adın bu kadar geniş bir alanda yaşaması, inancın eskiliğini gösterir.
Doğum sırasında anneye ve bebeğe musallat olan dişil varlık başka mitolojilerde de bulunur. Sümer anlatısındaki Dimme, gebe kadınların evine girip doğmamış çocuğu öldüren ve emzikli bebekleri kaçıran varlıktır; Yunan anlatısındaki Lamia da çocukları yiyen bir dişi olarak anılır. Üçünün ortak yanı, açıklanamayan bebek ve lohusa ölümlerinin bir varlığa bağlanmasıdır.
Görünüşü
Çoğu zaman kadın formunda, kırmızı elbiseyle betimlenen bir figürdür. Bazı hikayelerde ise korkunç bir yaratık olarak betimlenir. Görünüşünün belirsizliği, ona atfedilen korkunun bir parçasıdır; kimi anlatıda baştan çıkarıcı bir kadın, kimilerinde canavarımsı bir varlık olarak anlatılır.
Ürkütücü anlatımlarda saçları dağınık, gözleri kanlı, tırnakları uzundur. Boyu olağanüstü uzundur ve gücü bir deveyle güreşecek kadar çoktur. Geceleri ahırlara girip atların yelesini örmekten hoşlandığı söylenir; sabah karışmış, örülmüş bir yele bulmak onun uğradığına yorulur.
Lohusaya Musallat Oluşu
Ona yüklenen asıl kötülük, lohusanın ciğerini almasıdır: ciğeri söküp kendi yavrularına yedirdiğine, bu yüzden kadının öldüğüne inanılır. Aldığı ciğeri suya ulaştırması hastanın sonu sayılır; bu yüzden anlatılarda onunla su arasındaki mesafe belirleyicidir. Nefesi kesme, göğse çökme ve ani güçsüzlük de ona bağlanan belirtilerdendir.
Korunma
Lohusa döneminde anne ve bebeği korumak için belirli ritüeller yapılır. Nazar boncuğu asma, kırmızı kurdele bağlama ve kurşun dökme gibi ritüeller, Albıs'a karşı bir savunma olarak kullanılır. Gece ışık yakmanın da Albıs'ı uzak tutacağına inanılır.
Kırmızının kendisi başlıca korunma yoludur: annenin başına kırmızı bir örtü bağlanır, beşiğe kırmızı bez iliştirilir, doğum haberiyle gelen konuklara kırmızı şerbet sunulur. Adı kızıl olan varlığın yine kızılla savuşturulması, halk inancının kendi içindeki mantığıdır.
Demirden ve demircilerden korktuğuna inanılır; lohusanın odasında demir bir eşya, yastığının altında bir bıçak ya da makas bulundurulur. Anlatılara göre elbisesine veya bedenine büyük bir iğne saplanırsa yakalanır ve iğne çıkarılana kadar kaçamaz. Albıs'ın ateşten korktuğu inancı da vardır; bu nedenle insanlar Albıs'ın yaklaşmasını engellemek için ateş yakar veya koruyucu dualar okur. Ateşin koruyucu ve arındırıcı gücü, Od Ana inancında da öne çıkan bir düşüncedir. Aynı dönemde anneyi ve bebeği koruyan güç olarak doğumun koruyucusu Umay da anılır.
Türleri
Sarı Albıs ve Kara Albıs olarak anılan türleri de vardır. Sarı Albıs daha az tehlikelidir ve şehvet doludur. Kara Albıs ise daha ölümcüldür ve ağırbaşlıdır, ayrıca ciddi hastalıklarla ilişkilendirilir.
Benzer Varlıklar
Uykudaki ya da lohusa dönemindeki insana musallat olup ona çökme, can ve güç çekme inancı Türk mitolojisinde birden çok varlığa bağlanır. Kan ve can emen Ubır ile uykuda göğse çöküp insanı bastıran Karakura da benzer biçimde anılır. Albıs, bu varlıklar arasında özellikle lohusaya ve bebeğe musallat olan, albastı hastalığına yol açan varlıktır.
Karşısındaki güç ise koruyuculardır: Umay çocuğu doğduğu andan yürüyene kadar gözetir, dünya ağacında yaşayan Kübey doğuma yardım eder. Türk inancında doğum, bu iki kümenin çekiştiği bir eşik sayılır.