Yaşlı kadın kılığına bürünen, zararsız bir orman iyesidir. Türk mitolojisinde her varlığın ve mekanın bir koruyucusu olduğu inancı vardır; Ebede de ormanın, ağaçların ve orada yaşayan hayvanların iyesi sayılır. Anadolu ve Altay anlatılarında Abada adıyla da anılır.
Adı en çok Tatar Türklerinin inanışlarında geçer. Orada ağaçlarda yaşayan, insana dokunmayan bir ruh olarak anlatılır; ormanın öbür sakinlerinden ayrılan yanı, hiç kimseye zarar vermemesidir.
Görünüşü
Çoğunlukla ufak tefek, beli bükülmüş yaşlı bir kadın olarak betimlenir. Ormanda yalnız kalan ya da yolunu şaşıran kişinin karşısına ansızın çıkar. Kimi anlatılarda insan boyunda değil, diz hizasında küçük bir varlıktır. Adının ebe sözcüğüyle ilişkilendirilmesi, yaşlı ve koruyucu bir nine imgesini taşımasındandır.
Çoğu zaman görünmez; varlığı sesten anlaşılır. Orman tabanındaki kuru yaprakların hışırtısı onun ayak sesi sayılır. Rüzgârsız bir günde yaprakların kımıldaması, Ebede'nin oradan geçtiği anlamına gelir. Bu yönüyle korkutucu değil, insana ormanda yalnız olmadığını duyuran bir varlıktır.
İnsanlarla İlişkisi
Kötücül değildir; Albıs gibi zarar veren varlıklardan bu yönüyle ayrılır. Ormanı gözetir, kendisine saygı gösterene yol gösterir, kaybolanı çıkışa ulaştırır. Buna karşılık ağaçları gereksiz yere kesen, yavrulu hayvanı avlayan ya da ormanı kirleten kişiyi yanıltır; onu aynı yerde döndürür, avını bulamaz eder.
Avcıların ve oduncuların ormana girerken izin dilemesi, gereğinden fazlasını almaması ve arkasında iz bırakmaması bu iyeye duyulan saygının gereğidir. Bu yönüyle Ebede, doğadan alınanın ölçüsünü hatırlatan bir denge unsurudur.
Öbür Orman Varlıklarından Farkı
Türk ve Tatar anlatılarında orman birden çok varlıkla doludur, ama huyları birbirinden ayrıdır. Dört gözlü, üç kollu ve kıllı gövdesiyle betimlenen Arçura insanı yoldan çıkarır; alnında tek boynuzu olan Şürele karşısına çıkanı oyuna çağırır ve gıdıklayarak öldürür. Issız yerlerde dolaşan Gulyabani de yolcunun korkusudur.
Ebede bu sıranın en zararsız ucudur. Öbürleri ormanın tehlikesini, o ise ormanın koruyuculuğunu anlatır. Aynı ormanın hem yiyip bitiren hem de yol gösteren yüzü olması, doğanın ikili görülmesinin sonucudur.
İnanç İçindeki Yeri
Yer Su iyeleri arasında sayılır. Ormanın Ulukayın inancıyla kurulan kutsallığı, toprağın Etügen ile kişileşen bereketi ve Ebede gibi mekan iyeleri, doğanın tümüyle canlı ve sahipli görüldüğü bir dünya tasavvurunun parçalarıdır. Ebede'ye kurban sunulmaz; ona gösterilen saygı, davranışla ödenir.
Suyun sahibi Su İyesi ve ateşin sahibi Od Ana ile aynı düzenin parçasıdır. Aralarındaki fark yalnızca alandır: biri pınarı, biri ocağı, Ebede ise ağacı ve ormanı gözetir.