Özellikle İç Anadolu bölgesinde varlığına inanılan bir kötücül varlıktır. Geceleri karanlık sokaklarda dolaşır ve insanlara musallat olur. Adının kökeni bilinmemekte, anlatıları da dar bir bölgede derlenmiştir.
Görünüşü
Enkebit, başında altın bir fes ile tasvir edilir. Bu fes, onun en belirgin özelliği olarak kabul edilir. Sağ elinin ortasında bir delik bulunduğuna inanılır; bu ayrıntı da ayırt edici özelliklerinden biridir. Kimi anlatılarda elinde ve ayağında insandan çok daha fazla parmak bulunduğu söylenir. Bütün bu ayrıntılar onu insana benzeyen ama insan olmayan bir varlık olarak çizer; korkunun kaynağı da bu az farktır.
Zararı
Enkebit geceyi çok sever; genellikle geceleri ortaya çıkar ve sessizce sokaklarda dolaşır. Uyku halindeki insanların boğazına çöker, onları boğarak zarar verir. Uyanmak isteyip kımıldayamama, nefes darlığı ve göğse binen ağırlık ona bağlanır. Bu yönüyle halk anlatılarında karanlığın ve uykunun tehlikelerini simgeleyen bir figürdür.
Altın Fes
Rivayetlere göre fesini ele geçirmeyi başaran kişiye Enkebit dokunamaz. Altın fes motifi, bu yaratığın hem korkutucu hem de cazip yönünü, yani korku ile ödül arasındaki dengeyi yansıtır.
Aynı motif başka varlıklarda da görülür: Hıbılık'ın sihirli börkünü ele geçirenin zengin olacağına, Karakura'nın başlığını kapanın ona dilediğini yaptıracağına inanılır. Bir varlığı, ona ait bir eşyayı alıkoyarak bağlama düşüncesi Türk halk inancında yaygındır.
Varlık mı, Basma Hali mi
Adın ne anlattığı konusunda kaynaklar ayrılır. Yukarıda anlatılan altın fesli yaratık tasviri yaygın olmakla birlikte, halkbilim derlemelerinde enkebit bir varlığın değil, uykuda çöken varlığın yol açtığı halin adıdır: Orta Anadolu'daki kimi Türkmen topluluklarında basan varlığa Davara denir, onun bastığı kişi için enkebit basması denilir.
Aynı ayrım Türk inancında başka yerlerde de vardır: Albıs varlığın, Albastı ise onun yol açtığı hastalığın adıdır. Enkebit'in hangi tarafa düştüğü kesinleşmiş değildir; bu madde, adı bir varlık adı olarak kullanan yaygın anlatımı esas alır ve öbür kullanımı burada belirtir.
Benzer Varlıklar
Enkebit, Türk mitolojisinde bulunan Hıbılık adlı başka bir varlığa benzetilir. Uykuda göğse çöken varlıkların en yaygın adı ise Karakura, yani karabasandır; lohusaya ve bebeğe musallat olan Albıs da benzer biçimde anılır. Aynı hal Anadolu'nun ayrı yörelerinde ayrı adlar alır; bu adların çokluğu, inancın ne kadar yaygın olduğunu gösterir.
Aynı deneyim başka mitolojilerde de bir varlığa bağlanır. Nors ve Cermen inancında uyuyanın göğsüne çöken varlığa mara denir; bugün pek çok dilde kâbusu karşılayan sözcük bu addan gelir. Yunan mitolojisinde uykudaki insanın üstüne binen varlık Efialtes adıyla anılır. Bugün uyku felci denilen durumun, bütün bu anlatıların ortak kaynağı olduğu düşünülür.