Güzelliğin, sevginin ve doğumun tanrıçasıdır. Adı ağırlıkla Saha (Yakut) Türklerinin anlatılarında geçer; adının kökeninde yaratan, var eden anlamı bulunur. Yeni doğan çocuğa canını, yani kutunu gökten indiren varlık odur. Ak kalpaklı, omuzlarında ak atkı taşıyan güzel bir kadın olarak betimlenir.
Ayzıt'ın sembolü olan kuğu, saflık ve güzelliği temsil eder. Bazı efsanelerde, Ayzıt'ın kızlarının tılsımlı beyaz tüller giyerek kuğuya dönüşebildiği anlatılır. Bu kutsal kızlar, tüllerini çıkardıklarında insan formuna geri dönerler. Bu motif, Altay öykülerinde ve Anadolu Yörük destanlarında da görülür; burada kuğu, gelinlik çağındaki kızların saflığını simgeler. Kuğunun kutsal ve dokunulmaz sayılması, avlanmasının uğursuzluk getireceğine inanılması bu bağdan gelir.
Doğumdaki Rolü
Doğum yaklaştığında gökten indiğine, doğumun gerçekleştiği evde birkaç gün kaldığına ve ana ile bebeği koruduktan sonra geri döndüğüne inanılır. Bu süre boyunca eve ses yükseltilmez, ocak söndürülmez, tanrıçanın hoşnut edilmesi için özen gösterilirdi.
Gökten inerken gümüş yeleli bir kısrak biçimine büründüğü, yelesini ve kuyruğunu kanat gibi kullandığı anlatılır. Yalnız insanların değil, hayvan yavrularının da koruyucusudur; kaynaklarda insanların, atların ve sığırların ayrı ayrı Ayzıt'ından söz edilir. Sürüsünün artmasını isteyen kişinin de ona yakardığı söylenir.
Altın Kitap
Yakut inanışına göre, Ayzıt'ın elinde tüm insanların yaşamlarının ve kaderlerinin yazılı olduğu Altın Kitap bulunur. Bu kitap, insanların yaşam süreçlerini ve alın yazılarını belirleyen kutsal bir metin olarak kabul edilir. Doğan her çocuğun payına düşeni bu kitaba yazdığı, böylece yaşamın hem başlangıcının hem ölçüsünün onun elinde olduğu düşünülür.
Diğer Tanrıçalarla İlişkisi
İşlevi, doğumun koruyucusu Umay ve dünya ağacında yaşayıp can dağıtan Kübey ile büyük ölçüde örtüşür. Üçünün sınırları anlatıdan anlatıya değişir; kimi zaman ayrı tanrıçalar, kimi zaman aynı işlevin ayrı bölgelerdeki adları sayılır. Ayzıt'ı ayıran, güzellik ve sevgi yönünün öne çıkması ve kuğuyla kurduğu bağdır.
Kaynaklar arasında bir vurgu farkı vardır: eski Saha derlemelerinde Ayzıt her şeyden önce doğum tanrıçasıdır, sonraki Türkçe derlemelerde ise güzellik ve sevgi tanrıçası yönü öne çıkarılmıştır. Bu madde ikisini birlikte anlatır.
Başka Mitolojilerdeki Karşılığı
Güzelliğin ve sevginin tanrıçası olması bakımından Yunan mitolojisinde Afrodit'e, Nors mitolojisinde Freya'ya, Mısır'da Hator'a, Sümer'de İnanna'ya karşılık gelir. Aradaki fark belirgindir: Afrodit ile İnanna arzuyu ve onun yol açtığı karışıklığı da temsil ederken, Ayzıt'a bağlanan sevgi ölçülüdür ve doğrudan doğumla, soyun sürmesiyle bağlıdır. Kuğu kılığına giren kızların anlatısı ise Nors mitolojisinde kuğu donuna giren savaş bakireleri Valkürler ile aynı kalıba dayanır: tüyden giysisi elinden alınan kız, göğe dönemez ve yeryüzünde kalır.