Japon inancında tilkiye verilen ad ve tilkinin doğaüstü biçimidir. Sözcük gündelik dilde doğrudan tilki demektir; anlatılarda ise yaşlandıkça güç kazanan, insan kılığına girebilen ve tanrıya haber taşıyan bir varlığı karşılar. Japon folklorunda en çok anlatılan yaratıktır.
İki yüzü birden vardır. Bereket tanrısı İnari'ye bağlı olanlar koruyucu ve uğurlu sayılır; kırda başıboş dolaşanlar ise insanı kandıran, yoldan çıkaran varlıklardır. Aynı hayvanın hem kutsal hem tekinsiz olması, Japon inancındaki ikircikli varlıkların en açık örneğidir.
Kuyrukları
Tek kuyrukla doğar. Her yüz yılda bir kuyruk daha kazandığı, yüzüncü yılını doldurunca insan kılığına girebildiği anlatılır. Dokuz kuyruğa ulaşan tilki bin yıla yakın yaşamış demektir; tüyü ak ya da altın rengine döner ve gücünün son basamağına çıkar.
Kuyruk sayısının yaşla artması, bu varlığın doğuştan güçlü olmamasını anlatır. Kitsune'nin gücü verilmiş değil, biriktirilmiştir; zaman geçtikçe kazanılan bir şeydir. Dokuz kuyruklu tilki bu yüzden ayrı bir tür değil, aynı hayvanın vardığı son noktadır.
İnari'nin Habercisi
Pirincin, bereketin ve ticaretin tanrısı İnari'ye bağlı olanlara ak tilki denir. Tanrıyla insanlar arasında haber taşırlar; İnari'ye adanmış binlerce tapınağın girişinde taştan tilki yontuları durur ve bunların ağzında çoğu zaman bir anahtar, bir tomar ya da yuvarlak bir top bulunur.
Bu yontular tanrının kendisi değil, elçisidir; ziyaretçi tilkiye değil, onun aracılığıyla tanrıya seslenir. Aracı ruhun tanrıdan ayrı tutulması Türk inancında da vardır: kamın adağını Ülgen'e ulaştıran Yayık da bir haberci değil, taşıyıcıdır.
Tilkiye sunulan armağan kızarmış tofudur; sevdiği yiyecek olduğuna inanılır ve tapınak önüne bu amaçla bırakılır.
Kandıran Tilki
Tapınağa bağlı olmayanlar bambaşka anlatılır. İnsan kılığına girip yolcuyu kandırır, çoğunlukla genç bir kadın biçiminde görünür, kimi anlatılarda evlenip çocuk sahibi bile olur; kılığı bozulduğunda kuyruğu ya da gölgesi kendini ele verir.
Yoldan çıkarma yöntemleri arasında en bilineni geceleyin uzakta görünen ışıklardır. Tilki ateşi denen bu ışıkların, tilkinin kuyruğunu yere vurmasıyla ya da ağzında taşıdığı parlayan bir topun ışığıyla çıktığı söylenir. Peşinden giden yolcu yolunu kaybeder.
Ağızda taşınan bu yuvarlak top ayrıca anlatılır. Tilki insan kılığına girdiğinde gücünün bir bölümünü bu topun içinde tuttuğuna inanılır; topu ele geçiren kişi, tilkiyi kendisine söz dinletmeye zorlayabilir.
Bir başka inanışa göre tilki insanın içine girer ve onu kendi buyruğuna alır. Bu duruma tutulan kişinin sesi, yüz ifadesi ve iştahı değişir; iyileştirmek için tilkinin gücendiği şey bulunup giderilmeye çalışılır.
Güneşli Yağmur
Güneş açıkken yağan yağmura Japoncada tilkinin düğünü denir. O sırada bir yerlerde tilkilerin alay halinde geçtiğine, düğün yapıldığına inanılır; bu geçidi görmenin uğur getirdiği de, tehlikeli olduğu da söylenir.
Deyişin bugün de kullanılıyor olması, Kitsune'nin Japon gündelik dilindeki yerini gösterir. Anlatının kendisi unutulmuş olsa bile, hava olayına verilen ad kalmıştır.
Dokuz Kuyruklu Kadın
En ünlü anlatısı, saraya giren dokuz kuyruklu bir tilkiyi konu alır. Görülmemiş güzellikte ve bilgide bir kadın olarak hükümdarın gözdesi olur; hükümdar açıklanamayan bir hastalığa yakalanınca bir falcı, kadının gerçek yüzünü ortaya çıkarır.
Kaçan tilki uzun bir kovalamacanın ardından okla vurulur, ama ölümü sonu olmaz: gövdesi, dokunanı öldüren bir taşa dönüşür. Anlatı, dokuz kuyruğa ulaşmış bir tilkinin yalnızca güçlü değil, öldürülse bile zararsız hale gelmeyen bir varlık olduğunu söyler.
Başka Mitolojilerdeki Karşılıkları
İnsanı yolundan eden, kılık değiştiren ve kandıran orman varlığı Türk anlatılarında da vardır. Ormanda yolcuyu şaşırtan Arçura biçim değiştirebilir ve karşısındakine tanıdık birinin görüntüsüyle görünür; Şürele ise oyuna çağırıp öldürür. Aradaki fark, bu varlıkların kutsal bir yönünün bulunmamasıdır: Kitsune hem tapınağa hem kıra aittir, Türk anlatısındaki orman varlıkları yalnız kıra.
Japon mitolojisi içinde en yakın akrabası, dağların tekinsiz sahibi Tengu'dur; o da kandırır, o da kibirliyi cezalandırır. İkisi arasındaki fark yöntemdedir: Tengu üstünlüğünü göstererek, Kitsune ise görünmeden ve kılık değiştirerek iş görür.
Kılık değiştirmenin başlı başına bir güç sayılması Nors anlatısında Loki'de karşılığını bulur; o da kadına, kısrağa ve kuşa dönüşür, tanrıların hem yardımcısı hem başlarına belası olur. Kitsune'yi ondan ayıran, tek bir varlık değil bütün bir tür olmasıdır: Japon anlatısında hilebazlık bir kişinin huyu değil, bir hayvanın doğasıdır.