Orfeus, Yunan mitolojisinin en ünlü ozanı ve çalgıcısıdır. Kuzeydeki Trakya'dan gelir. Annesi çoğu anlatıda esin perilerinden Kalliope, babası ise Trakya kralı Oiagros'tur. Kimi anlatılar babasının yerine Apollon'u koyar, annesi olarak başka bir Musa'yı anan metinler de vardır. Müzikçi Linos aynı anne babanın oğlu, yani Orfeus'un kardeşi sayılır.
Çalgısı olan liri Apollon'dan aldığı anlatılır. Liri ilk kez Hermes yapmıştır, Orfeus ise onu en ustalıkla çalan kişidir. Ezgisi yalnızca insanları değil yabani hayvanları, ağaçları ve kayaları da etkiler. Hayvanlar onu dinlemek için çevresinde toplanır, ağaçlar yerinden kopup peşine düşer, ırmaklar akışını durdurur.
Argo Seferi
Orfeus, İason'un altın postu getirmek için topladığı Argonautlar arasındadır. Argo gemisinde kürekçilere ezgisiyle tempo verir, gemiciler arasında çıkan kavgaları da şarkısıyla yatıştırır. Seferin en bilinen anı Sirenlerin adası önünden geçilirken yaşanır. Orfeus onların sesini bastıracak kadar güçlü çalar ve gemiciler kendi ezgisini dinleyerek yollarına devam eder. Yalnızca Butes kendini tutamayıp denize atlar. Onu da Afrodit kurtarıp uzak bir kıyıya götürür.
Evridike
Orfeus'un karısı Evridike bir nimfedir. Evlendikten kısa süre sonra bir yılan onu sokar ve genç kadın ölür. Bir anlatıya göre o sırada kendisini kovalayan Aristaios'tan kaçmaktadır. Orfeus acısına dayanamaz ve onu geri almak için diri diri yeraltına iner. Kayıkçı Karon'u ezgisiyle ikna eder, kapıyı bekleyen Kerberos'u da müziğiyle uyutarak geçer. O çaldığı sürece yeraltındaki cezalar bile durur. Sisifos taşının üstüne oturur, İksion'un bağlı olduğu çark dönmez olur.
Ezgisi sonunda Hades ile Persefone'yi de yumuşatır. İki tanrı Evridike'nin yeryüzüne dönmesine izin verir, ama bir şart koşar. Orfeus önden yürüyecek ve gün ışığına çıkana kadar ardına dönüp bakmayacaktır. Çıkışa yaklaştığında karısının gerçekten arkasında olup olmadığından kuşkuya düşer ve döner. Evridike o anda yeniden ölülerin arasına çekilir ve bu kez geri dönüşü yoktur. Kimi eski anlatılarda tanrılar ozana karısının kendisini değil yalnızca bir hayalini gösterir, çünkü onun sevdiği için ölmeyi göze almadığını düşünürler.
Bakma yasağını çiğneyip sevdiğini ikinci kez yitirme kalıbı Japon mitolojisinde de görülür. İzanagi, ölüler ülkesi Yomi'ye inip karısı İzanami'ye bakmama sözünü tutmaz ve onu geri getiremeden kaçar. Nors anlatısında ise Hermod, Baldur'u geri vermesi için Hel'e yalvarır, ama dönüş için konan koşul yerine gelmez.
Ölümü
Orfeus'un ölümü farklı biçimlerde anlatılır, ama çoğunda onu Dionisos'un coşkun kadın izleyicileri Mainadlar parçalar. Bir anlatıda ozan öbür tanrıları bırakıp güneş tanrısı Helios'u Apollon sayar ve her sabah Pangaion Dağı'na çıkıp doğan günü karşılar. Buna öfkelenen Dionisos Mainadları onun üzerine salar. Başka bir anlatıda Evridike'yi yitirdikten sonra kadınlardan uzak duran Orfeus'a, hor görüldüklerini düşünen Kikon kadınları saldırır. Attıkları taşlar önce ezgisinin büyüsüyle ayağının dibine düşer. Bağırışları müziği bastırınca ozan korumasız kalır. Daha seyrek bir anlatı ise onun Zeus'un yıldırımıyla öldüğünü söyler.
Parçalanan bedenden kopan baş, lirle birlikte Hebros Irmağı'na atılır. Baş, akıntıyla denize çıktıktan sonra da şarkı söylemeyi sürdürür ve Lesbos Adası'na varır. Antissa yakınında başın kehanette bulunduğu bir bilicilik yeri kurulur. Bu yerin ünü kendi bilicilik yerlerini gölgede bırakınca Apollon başı susturur. Musalar dağılan uzuvları toplayıp Olimpos eteğindeki Leibethra'ya gömer, kemiklerinin sonradan Dion'a taşındığı da anlatılır. Lir ise gökyüzüne yerleştirilir ve Çalgı Takımyıldızı olur.
Çalgısıyla ölüme bir süre kafa tutan ozan Türk anlatısındaki Dede Korkut'u da akla getirir. O da ölümden kaçarken kopuzunu çalar ve çaldığı sürece ölüm ona yaklaşamaz.
Orfik Gelenek
MÖ 6. yüzyıl dolaylarında yayılmaya başlayan bir gizem öğretisi Orfeus'un adını taşır ve Orfizm diye anılır. Bu öğretiye bağlı olanlar kutsal şiirlerin ozanın kendisinden kaldığına inanır. Ruhun bedende bir tür tutsaklık sürdüğünü, arınarak yeniden doğuş döngüsünden kurtulabileceğini öğretirler. Hayvan eti yemekten kaçınmaları da bu inançla ilgilidir. Orfeus'un kendisi de Dionisos gizemlerini kuran kişi olarak anılır.
Orfik şiirlerde evren Kaos ile başlamaz. En başta zaman Khronos durur ve ilk tanrı Fanes bir yumurtadan çıkar. Titanların parçaladığı Zagreus da bu gelenekte Dionisos'un ilk doğuşu sayılır. Ozana yakıştırılan şiirlerden bugüne bir ilahi derlemesi ile Argonautların seferini anlatan geç dönem bir destan kalmıştır.