Yunan mitolojisinde toprağın, ekinin ve hasadın tanrıçasıdır. Kronos ile Rea'nın kızı, Zeus'un kız kardeşidir; babası tarafından yutulan çocuklar arasındadır ve kardeşi tarafından kurtarılmıştır. Kızı Persefone'nin yeraltına kaçırılması ve onu ararken toprağı kısır bırakması, adına bağlı en büyük anlatıdır.
Adının ikinci yarısı ana demektir; ilk yarısının ne anlama geldiği eskiçağdan beri tartışılır. En eski açıklama onu toprak ana diye okur, ama bu kesin değildir. Kesin olan, tanrıçanın ekilen toprakla — kendiliğinden biten değil, sürülüp ekilen tarlayla — özdeşleşmesidir. Simgeleri başak demeti, gelincik, meşale ve domuzdur.
Kızının Kaçırılması
Persefone bir çayırda çiçek toplarken yer yarılır ve yeraltının hükümdarı Hades onu arabasına alıp aşağı iner. Kaçırma Zeus'un bilgisiyle olmuştur; kızın annesine sorulmamıştır. Demeter yalnız çığlığı duyar, kimin aldığını göremez.
Tanrıça dokuz gün dokuz gece, elinde meşalelerle yeryüzünü dolaşır; ne yer ne içer ne yıkanır. Onuncu gün her şeyi gören güneşten kızını kardeşinin aldığını öğrenir. Öfkeyle Olimpos'u bırakır, yaşlı bir kadın kılığına girip insanların arasına karışır.
Eleusis'te
Eleusis'e vardığında kuyu başında oturur. Kral Keleos'un kızları onu evlerine götürür; kraliçe Metaneira, tanrıça olduğunu bilmeden yeni doğan oğlu Demofon'un bakıcılığını ona verir. Demeter evde ne konuşur ne güler.
Yaslı tanrıçayı ilk güldüren, hizmetçi bir kadının utanmaz şakaları olur; kadın ağzına ne gelirse söyleyip onu güldürür ve tanrıça o gün ilk kez ağzına bir şey koyar — şarap değil, arpa unu, su ve yarpuzdan yapılmış bir içki ister. Bu içki sonradan tapımın törensel içeceği olacaktır.
Demeter, baktığı çocuğu ölümsüz kılmaya girişir: gündüz ona tanrı yiyeceği sürer, gece kimseye söylemeden ateşin içine yatırıp ölümlü yanını yakar. Bir gece Metaneira onu görüp dehşetle bağırınca tanrıça öfkelenir, çocuğu ateşten çıkarıp yere bırakır ve gerçek yüzünü açığa vurur. İnsanların bilgisizliğinin oğullarına ölümsüzlüğü kaybettirdiğini söyler; ardından kendisi için bir tapınak yapılmasını buyurur.
Kıtlık ve Anlaşma
Tapınağına kapanan tanrıça, yasını dünyaya ödetir. Toprak tohumu geri çevirir, sabanlar boşuna işler, hiçbir tane yeşermez; insanlar açlıktan kırılmaya başlar. Tanrılar da tehlikededir, çünkü kurban sunacak kimse kalmayacaktır.
Zeus önce elçilerini, sonra tanrıların hepsini gönderip onu armağanlarla kandırmayı dener; Demeter hiçbirini dinlemez ve tek bir koşul söyler: kızını görmeden toprak ürün vermeyecektir. Sonunda Zeus geri adım atar ve Persefone'nin çıkarılmasını buyurur.
Ama Hades, kızı yollamadan önce ona bir nar tanesi yedirir. Ölüler ülkesinin yemeğini tadan oraya bağlanmıştır; bu yüzden Persefone yılın bir bölümünü aşağıda, kalanını annesinin yanında geçirmek zorunda kalır. Kızı yanına döndüğünde toprak yeniden yeşerir, aşağı indiğinde kısırlaşır. Yunan anlatısı mevsimleri bu ayrılıkla açıklar.
Anlatının içindeki asıl güç dengesi burada görünür. Demeter bir savaş vermez, bir silah kullanmaz; yalnızca işini bırakır. Tanrıların kralını geri adım attıran şey yıldırım değil, ekmeğin kesilmesidir.
Eleusis Gizemleri
Kızını geri aldıktan sonra toprağı yeniden bereketli kılar ve Eleusis'in ileri gelenlerine kendi törenlerini öğretir. Bin yılı aşkın süre uygulanan bu tören, eskiçağın en ünlü gizli tapımıdır. Katılanlar gördüklerini anlatmamaya ant içerdi ve bu ant neredeyse hiç bozulmadı; bu yüzden töreninin içinde tam olarak ne olduğu bugün bilinmiyor.
Bilinen, katılanlara vaat edilen şeydir: töreni görenin öldükten sonraki yazgısı görmeyeninkinden başka olacaktır. Yunan dünyasında ölüm sonrası için bir umut sunan az sayıdaki tapımdan biridir; köle ile özgür, kadın ile erkek ayrımı gözetmeden herkese açık olması da onu ayırır.
Tarımı insanlara yayan Triptolemos'u da o görevlendirir. Tanrıça ona kanatlı yılanların çektiği bir araba ile tohum verir; genç adam dünyayı dolaşıp buğday ekmeyi öğretir. Demeter böylece yalnız ürünün değil, ekip biçme düzeninin de tanrıçasıdır — Yunan düşüncesinde uygarlığın başlangıcı ona bağlanır.
Öbür Anlatıları
Kızını ararken Poseidon'un peşine düştüğü anlatılır. Ondan kaçmak için kısrağa dönüşür, tanrı da aygır kılığına girip onu bulur; bu birleşmeden konuşabilen hızlı at Areion doğar. Arkadya'da tanrıçaya bu olay yüzünden öfkeli ve kara anlamına gelen sıfatlarla, at başlı bir heykelle tapıldığı söylenir. Besleyen tanrıçanın aynı zamanda öfkesiyle anılması, onun yalnız bir bolluk tanrıçası olmadığını gösterir.
Kendisine saygısızlık edenleri sert biçimde cezalandırır. Kutsal koruluğundaki ağacı kesen bir adamı, hiçbir şeyle doymayan bir açlığa çarptırdığı; adamın sonunda bütün varını yiyip bitirdiği anlatılır. Açlığı yaratabilen tanrıça, bolluğu verendir.
Başka Mitolojilerdeki Karşılıkları
Yiten yakınının ardından yas tutup dünyayı değiştiren ana tanrıça başka mitolojilerde de vardır. Mısır'da İsis, öldürülen kocasının parçalarını arayarak ülkeyi dolaşır; eskiçağda Yunanlar iki tanrıçayı birbiriyle eşleştirmiştir. Japon mitolojisinde Amaterasu küsüp mağaraya kapandığında dünya karanlığa gömülür ve onu dışarı çıkaran şey, tıpkı Demeter'i güldüren şaka gibi, bir kahkahadır.
Yılın bir bölümünü yeraltında geçirme kuralı Sümer'de de anlatılır; orada Dumuzi'nin yerini yarı yılda kız kardeşi Geştinanna alır. Aradaki fark, Sümer anlatısının bunu bir mevsim açıklaması değil, aşağı inenin yerine birini bırakması gereken bir kural olarak kurmasıdır. Türk mitolojisinde toprağın bereketi Etügen ile anılır; ama orada toprak ana yas tutmaz, küsmez ve ürününü esirgemez — bereketin kesilmesi bir tanrıçanın kararı değil, düzenin bozulmasıdır.