Niks, Yunan mitolojisinde gecenin tanrıçasıdır. Adı Yunancada doğrudan gece demektir. Kaos'tan doğan ilk varlıklardandır ve evrenin en eski güçleri arasında sayılır. Kardeşi olan karanlık Erebos ile birleşerek parlak üst hava Aiter ile gün Hemera'yı doğurur. Böylece aydınlık, karanlığın kendi çocuğu olur.
Yüzü ve öyküsü belirsiz kalan pek çok ilk varlıktan ayrılır. Tanrıların bile çekindiği, saygı duyulan bir anadır. Ölüm, uyku, kader ve çekişme gibi insanın kaçamadığı güçler onun soyundan gelir. Gizem öğretilerinde ise evrenin en başına yerleştirilir ve tanrılara yol gösteren bir bilici olur.
Soyu
Teogonia'da Niks, Erebos'tan olan iki çocuğunun dışında hiçbir eşe başvurmadan uzun bir soy doğurur. Bu soyda yazgının karanlık yüzü Moros, kara Ker, ölüm Tanatos, uyku Hipnos ve düşlerin bütün öbeği Oneiroslar vardır. Ardından alay Momos, acı Oizis ve okyanusun ötesinde altın elmaları koruyan Hesperidler gelir. Kader tanrıçaları Moiralar, ölümü getiren Kerler, öç tanrıçası Nemesis, aldatma Apate, tensel yakınlık Filotes, yaşlılık Geras ve çekişme Eris de onun çocuklarıdır.
Bu soy kesin değildir, aynı metin içinde bile değişir. Teogonia ilerleyen dizelerde Moiraları Zeus ile Temis'in kızları olarak da anar. Hesperidler de başka anlatılarda Atlas'ın kızlarıdır. Sonraki yazarlar soya yenilerini ekler. Bir tragedyada Erinyeler onun kızlarıdır, bir başkasında çılgınlık tanrıçası Lissa onun Uranos'tan doğmuş kızı sayılır. Bir lirik şiir Hekate'yi de onun kızı yapar. Geç dönemde Stiks ile kayıkçı Karon da Erebos ile Niks'in çocukları arasına konur.
Gecenin Evi
Niks'in evi yerin en uç kıyısında, Tartaros'un yakınında durur ve kara bulutlara sarılıdır. Önünde Atlas göğü taşır. Hipnos ile Tanatos da bu karanlık yerde oturur. Niks ile kızı Hemera aynı evi paylaşır ama orada hiçbir zaman birlikte bulunmaz. Biri tunç eşikten girerken öbürü çıkar ve geçerken birbirlerine seslenirler. Hemera yeryüzüne ışığı götürür. Niks ise sisli bir buluta bürünmüş olarak, kollarında oğlu Hipnos'u taşıyarak yola çıkar.
Gece ile gündüzün bu nöbetleşmesi başka mitolojilerde de anlatılır. Nors anlatısında gece tanrıçası Not, atı Hrimfaksi ile göğü dolaşır ve atın gemindeki köpük her sabah çiy olup yere düşer. Ardından oğlu gün Dag gelir. Japon anlatısında ise Amaterasu, Tsukuyomi'ye öfkelenip onunla bir daha yüz yüze gelmemeye karar verdiği için gece ile gündüz ayrı düşer.
Tanrıların Çekindiği Güç
İlyada'da Niks'in gücünü gösteren bir sahne vardır. Hera, Zeus'u uyutması için Hipnos'tan yardım ister. Hipnos önce çekinir, çünkü bunu daha önce bir kez yapmış ve başı derde girmiştir. O kez Herakles Truva'dan dönerken Hera onun gemisini fırtınayla sürüklemek istemiş, Hipnos da Zeus'u uyutmuştur. Uyanan Zeus öfkeyle tanrıları sarayında savurur ve Hipnos'u arar. Onu gökten denize atacaktır ama Hipnos, tanrıları da insanları da yenen Niks'e sığınır. Zeus öfkesini yutup geri çekilir, çünkü hızlı gecenin canını sıkacak bir şey yapmaktan çekinir.
Bu sahne Niks'i Olimpos düzeninden önce gelen ve ona boyun eğmeyen bir güç olarak gösterir. Tanrıların babası bile ondan korkar.
Gizem Öğretilerinde
Orfeus'a bağlanan öğretilerde Niks'in yeri daha da büyür. Bilinen en eski Orfik anlatılar evreni Gece ile başlatır. Bir komedide alaya alınan anlatıda kara kanatlı Niks, Erebos'un derinliğine döllenmemiş bir yumurta bırakır ve ondan Eros çıkar.
Derveni Papirüsü'nde yorumlanan şiirde Niks, Uranos'un annesi ve tanrıların ölümsüz sütannesidir. Kutsal odasından bilicilik yapar. Zeus egemenliğini nasıl sağlam tutacağını ona sorar ve onun öğüdüyle hareket eder. Orfik Rapsodiler'de ise ilk tanrı Fanes'in hem kızı hem eşidir. Ondan Uranos ile Gaia'yı doğurur. Fanes'in asasını alarak tanrıların ikinci hükümdarı olur, sonra bu asayı Uranos'a bırakır. Orfik ilahilerde de tanrıların ve insanların anası diye anılır.
Tapımı ve Tasviri
Niks'e adanmış tapım izleri azdır. Megara'nın akropolünde gecenin bir bilicilik yeri bulunur. Efes'teki Artemis tapınağında bir Gece heykeli durduğu aktarılır. Eski bir şerh de Delfi'deki bilicilik yerinin ilk sahibi olarak onu gösterir.
Sanatta çoğunlukla kanatlı bir kadın olarak, kimi zaman da atların çektiği bir arabayı süren tanrıça olarak görünür. Günümüze ulaşan en eski tasvirlerinden biri, doğan Helios'un önünden arabasını uzaklaştıran Niks'i gösterir. Olimpia'da adanmış süslü bir sandıkta kollarında iki çocuk taşır. Uyuyan ak çocuk Hipnos, kara çocuk Tanatos'tur. Tragedyalarda kara giysili, ardından yıldızların yürüdüğü bir tanrıça olarak betimlenir. Pergamon Sunağı'ndaki Gigantlarla savaş frizinde de yer aldığı düşünülür.