Yunan mitolojisinde yol ağızlarının, gecenin, büyünün ve eşiklerin tanrıçasıdır. Elinde iki meşaleyle, yanında köpekleriyle dolaşır ve yaşayanlar ile ölüler arasındaki geçitleri gözetir. Kapıların, kavşakların ve kent girişlerinin koruyucusu sayılır, kötülüğü dışarıda tutan da yanlış yola saptıran da odur.
En yaygın anlatıda Titan kuşağındandır. Babası Krios ile Evribia'nın oğlu Perses, annesi Koios ile Foibe'nin kızı Asteria'dır. Annesi Leto'nun kız kardeşi olduğu için Apollon ile Artemis'in kuzenidir. Babasından gelen Perseis adıyla da anılır.
Adının kökeni kesin değildir. Kimi çalışmalar onu Apollon'un uzağa vuran anlamına gelen sanıyla ilişkilendirir, kimileri ise Yunanca öncesi bir dilden geldiğini ileri sürer. Tapımının Küçük Asya'daki Karya bölgesinden yayıldığı da kabul edilir.
Teogonia'daki Yeri
Onu en uzun anlatan eski metin Teogonia'dır ve burada sonraki karanlık imgesinden çok farklı bir tanrıçadır. Titanlar yenildikten sonra Zeus ondan hiçbir payı almaz, tersine onu öbür bütün tanrılardan üstün tutar. Yeryüzünden, denizden ve yıldızlı gökten pay sahibidir.
İstediğine yardım eder, istediğinden yardımını çeker. Yargı yapan krallara, mecliste konuşanlara, savaşçılara, atlılara ve yarışmacılara başarı verir. Poseidon ile birlikte balıkçılara, Hermes ile birlikte sürü sahiplerine bolluk getirir. Ana babasının tek çocuğudur ve gençlerin besleyicisi diye anılır. Bu yanıyla Göktürk yazıtlarından beri adı geçen ve beşikteki çocuğu gözeten Umay'ı andırır.
Persefone'nin Arayışı
Demeter'e yazılmış Homerosçu ilahide Hades, Persefone'yi kaçırırken genç tanrıçanın çığlığını mağarasında oturan Hekate duyar. Onuncu gün elinde meşaleyle Demeter'in karşısına çıkar, sesi duyduğunu ama kaçıranı görmediğini söyler. Birlikte her şeyi gören Helios'a giderler.
Persefone yeryüzüne döndüğünde Hekate onu kucaklar ve o günden sonra yanından ayrılmayan yoldaşı olur. Ölüler ülkesine inip çıkan tanrıçaya eşlik etmesi, onun yeraltı dünyasıyla bağını kurar.
Gece, Büyü ve Köpekler
Sonraki yüzyıllarda imgesi kararır. Gece mezarlar ve kavşaklar arasında dolaşır, peşinden huzursuz ölülerin ruhları ve uluyan köpekler gelir. Kara köpek onun hayvanıdır, kimi yerlerde ona köpek kurban edilir. Truva'nın düşüşünden sonra köpeğe dönüşen kraliçe Hekabe'nin onun peşinden giden köpek olduğu anlatılır. Çocuklara ve yolculara musallat olan Empusa da onun buyruğundadır.
Büyünün ve otların bilgisi ondan gelir. Kolkhis'te Medeia onun rahibesidir ve İason'a gece yapılacak sunuyu Hekate adına öğretir. Geç dönemde anlatıları akla yatkın kılmaya çalışan bir aktarım, onu Perses'in kızı ve Aietes'in karısı yaparak Kirke ile Medeia'nın annesi gösterir. Yaygın anlatıda ise Kirke, Helios'un kızıdır. Gigantlarla savaşta meşaleleriyle Klitios'u yakarak öldürür.
Ay ile bağı sonradandır. Erken anlatıda ay Selene'dir, Hekate ise ancak geç dönemde onunla ve Artemis ile birleştirilir. Mısır'da yazılmış büyü papirüslerinde Sümer'in yeraltı kraliçesi Ereşkigal'in adıyla birlikte çağrılır.
Tapımı ve Görünüşü
Evlerin kapısına ve yol ağızlarına küçük Hekate tasvirleri konur. Her ayın sonunda, ayın görünmediği gece, kavşaklara onun için yemek bırakılır ve bu yemeği çoğu zaman yoksullar yer. Türk halk inancında da yolların ayrıldığı yerler tekinsiz sayılır, yolcu oradan geçerken yolun sahibi Yol İyesi'ne küçük bir pay bırakır. Japon anlatısında göğün sekiz kollu kavşağında bekleyen Sarutahiko da yolların ağzını tutan bir tanrıdır.
İlk dönem tasvirlerde tek bedenli, meşale taşıyan bir kadındır. Atina'da yontucu Alkamenes'in Akropolis girişi için yaptığı heykelden sonra üç bedenli biçimi yayılır. Sırt sırta duran üç beden üç yöne bakar ve ayrılan üç yolu birden gözetir. Elinde meşale, anahtar, hançer ya da yılan bulunur. En büyük tapınağı Karya'da, bugünkü Muğla'nın Yatağan ilçesindeki Lagina'dadır. Şenlik zamanı burada bir genç kız kutsal bir anahtarı Stratonikeia'ya taşır ve kent kapısını açarak şenliği başlatır.