Sarutahiko, Japon mitolojisinde göğün torunu Ninigi yeryüzüne inerken ona yol gösteren tanrıdır. Göğün sekiz yola ayrılan kavşağında bekler ve gökten gelen alayı karşılar. Gökte doğan tanrılardan değil, yeryüzünde önceden bulunan tanrılardandır. Bu yüzden kunitsukami, yani yerin tanrısı diye anılır.
Kavşakların, yolların ve sınırların koruyucusu sayılır. Bugün de yola çıkan ya da yeni bir işe girişen kişi ondan yardım diler. Gökten inen alayda karşısına çıkan tanrıça Ame no Uzume ile adı bir arada anılır ve sarayda tören dansı yapan kadınların soyu bu ikisine bağlanır.
Adı ve Görünüşü
Adındaki saru Japoncada maymun demektir, hiko ise erkek ya da prens anlamına gelir. Yalnız adın maymunla gerçekten ilgisi olup olmadığı tartışmalıdır. Kimi görüşler Saruta sözcüğünü bir yer adı sayar. Ad Sarudahiko ya da Sarutabiko diye de okunur.
Görünüşünü en ayrıntılı anlatan Nihon Şoki'dir. Burnu yedi karış uzunluğundadır, boyu iki metreyi aşar. Ağzı ve kalçası ışıldar. Gözleri Yata no Kagami aynası gibi parlar ve güvey feneri gibi kızıl yanar. Kojiki ise onun saçtığı ışığın yukarıda göğe, aşağıda yeryüzüne ulaştığını söyler.
Göğün Kavşağında
Kojiki'ye göre Amaterasu torunu Ninigi'yi yeryüzünü yönetmeye gönderdiğinde, alay yola çıkmadan kavşakta ışıklı bir tanrı görülür. Amaterasu ile Takamimusubi onun kim olduğunu öğrenmek için Ame no Uzume'yi gönderir. Seçilmesinin nedeni, kiminle yüz yüze gelirse gelsin geri adım atmayan bir tanrıça olmasıdır. Sarutahiko bir yer tanrısı olduğunu, göğün oğlunun ineceğini duyup ona öncülük etmeye geldiğini söyler.
Nihon Şoki'deki bir anlatımda karşılaşma daha gergin geçer. Önden giden gözcü tanrıyı görüp geri döner ve sayısız tanrı arasından hiçbiri karşısına çıkıp soru sormaya cesaret edemez. Ame no Uzume göğüslerini açar, eteğinin bağını göbeğinin altına indirir ve alay eder gibi gülerek karşısına dikilir. Sarutahiko göğün torununun Tsukuşi'deki Takaçiho'nun Kuşifuru doruğuna inmesi gerektiğini, kendisinin ise İse'deki İsuzu ırmağının yukarısına gideceğini söyler. Kendisini ortaya çıkaran tanrıçadan ona eşlik etmesini ister.
Alay onun önderliğinde Kyuşu'daki Takaçiho doruğuna iner.
İse'ye Dönüşü ve Ölümü
İnişten sonra Ninigi, Ame no Uzume'ye Sarutahiko'yu geldiği yere geri götürmesini buyurur. Onu ilk sorgulayan tanrıça olduğu için tanrının adını da o taşıyacaktır. Uzume'nin soyu bu yüzden Sarume diye anılır ve sarayda tören dansını yapan kadınlar bu soydan gelir. Kojiki iki tanrının evlendiğini açıkça yazmaz, sonraki gelenek ise ikisini eş olarak anar.
Sarutahiko İse'ye döndükten sonra Azaka'da balık tutarken eli hirabu adlı kabuklu bir deniz hayvanının kapakları arasına sıkışır. Suya çekilir ve boğulur. Kojiki boğuluşun her aşamasına ayrı bir ad verir. Dibe değdiği anda Sokodoku Mitama, sudan kabarcıklar yükselirken Tsubutatsu Mitama, kabarcıklar yüzeyde patlarken Awasaku Mitama adını alır. Mitama, bir tanrının ruhunu ya da tinsel gücünü anlatır.
Tapımı ve İzleri
İse'deki büyük tapınağın iç bölümünün yakınında onun adını taşıyan bir tapınak vardır ve bu tapınağı yöneten aile kendini onun soyundan sayar. Suzuka'daki Tsubaki Büyük Tapınağı ise Sarutahiko'ya adanmış iki bini aşkın tapınağın başı kabul edilir. Boğulduğu Azaka'da da adına bir tapınak bulunur.
Orta çağdan sonra köy sınırlarını, kavşakları ve dağ geçitlerini koruyan dosocin denen yol tanrılarıyla birleşir. Edo döneminde adındaki saru sözcüğü onu maymunla ilişkilendirilen Koşin inancına bağlar. Altmış günde bir gelen Koşin gecesi uyumadan geçirilir ve bu inancın Şinto biçiminde gecenin tanrısı Sarutahiko sayılır.
Uzun burnu ve kızıl yüzü onu dağların kanatlı varlığı Tengu ile birleştirir. Şenliklerde taşınabilir tapınak mikoşi sokağa çıktığında alayın önünde uzun burunlu kızıl bir maske takan biri yürür. Bu kişi Sarutahiko'dur ve gökten inen alaya yaptığı gibi tanrıya yol açar. Arınma törenleri ve dövüş sanatları da onu koruyucu olarak anar.
Yol göstericiliği onu başka anlatılardaki yol tanrılarına yaklaştırır. Türk inancında yolların koruyucusu Yol İyesi'dir. Yunan anlatısında yolcuları koruyan ve ölülerin ruhlarını yeraltına götüren Hermes de kavşaklara dikilen taşlarla anılır. Sarutahiko'nun köy sınırlarındaki yol tanrılarıyla birleşmesi bu üç figürü aynı yerde buluşturur. Üçü de yolun ayrıldığı yerde bekler ve yolcuya yön gösterir.