Yunan mitolojisinde Aiaia adasında yaşayan büyücü tanrıçadır. Güneş tanrısı Helios ile Okeanid Perse'nin kızıdır. Kolkhis kralı Aietes, Girit kraliçesi Pasifae ve Perses kardeşleridir, Aietes'in kızı Medeia de yeğenidir.
Otları ve iksirleriyle insanları hayvana çevirmesiyle tanınır. Odisseia onu hem çok ilaç bilen hem de insan diliyle konuşan korkunç tanrıça diye anar. Adı çoğu zaman Yunanca kirkos, yani şahin sözcüğüyle ilişkilendirilir.
Soyu ve Adası
Yaygın soy Helios ile Perse'den gelir, kimi anlatılar yalnız babasını anar. Geç ve akılcı bir yorum ise onu Aietes ile Hekate'nin kızı yapar. Bu kolda Medeia yeğeni değil kız kardeşidir.
Adanın yeri kaynakta sabit değildir. Odisseia'da Aiaia, Eos'un evinin ve güneşin doğduğu yerin yakınındadır. Sonraki anlatılar adayı batıya, Tiren Denizi kıyısına taşır. Bir anlatıya göre onu oraya babası Helios arabasıyla götürür.
Odisseus ile Karşılaşması
Odisseus adaya vardığında Evrilokhos'u yirmi iki adamla öne yollar. Ormanın içindeki taş sarayın çevresinde aslanlar ve kurtlar dolaşır, ama gelenlere saldırmaz, köpek gibi sokulurlar. Kirke içeride büyük bir tezgâhta dokurken şarkı söyler. Konuklara peynir, arpa, bal ve şaraptan bir karışım sunar, içine de ilacını katar. Değneğiyle dokunduğu adamlar domuza döner, akılları ise insan aklı olarak kalır. Tuzaktan kuşkulanıp dışarıda bekleyen Evrilokhos kaçıp haberi getirir.
Yolda Hermes kahramana kökü kara, çiçeği süt beyazı olan moli otunu verir. İksir ona işlemeyince Odisseus kılıcını çeker, Kirke de ona kötülük etmeyeceğine ant içer. Adamlar eskisinden genç ve uzun boylu olarak insan biçimine döner. Kahraman bir yıl adada kalır ve ayrılmak için yoldaşlarının ısrarını bekler. Ayrılık sırasında genç Elpenor sarhoşken damdan düşüp ölür.
Yol Gösterici
Kirke kahramanı önce ölüler ülkesinin eşiğine, kör bilici Teiresias'a danışmaya gönderir. Dönüşte Elpenor gömülür ve Kirke yolun tehlikelerini tek tek anlatır. Sirenler'in sesine karşı kulakların balmumuyla tıkanmasını, dinlemek isteyen kahramanın direğe bağlanmasını öğütler. Skilla ile Karibdis arasından geçerken altı adamı göze alıp Skilla'ya yakın durmasını söyler, çünkü Karibdis gemiyi bütünüyle yutar. Trinakia'da Helios'un sığırlarına dokunulmamasını da o tembihler.
Argonautlar
Apsirtos'un öldürülmesi Zeus'u öfkelendirince Argonautlar arınmak için Aiaia'ya gelir. Kirke o gece sarayının duvarlarından kan aktığını ve otlarının yandığını düşünde görmüştür, sabah saçlarını ve giysilerini deniz suyunda yıkamaktadır. Çevresinde ne hayvana ne insana benzeyen, karışık uzuvlu yaratıklar sürü gibi onu izler.
Kirke Medeia'yı gözlerindeki altın parıltıdan, Helios soyunun işaretinden tanır. Medeia ona Kolkhis dilinde konuşur ve kardeşinin ölümünü gizler. Kirke bir domuz yavrusunu keser ve kanını konuklarının ellerine serper, Zeus'a arındırıcı olarak seslenir ve Erinyeler'in yatışmasını diler. Suçu yine de sezer. Medeia'ya acısa da bu kaçışı onaylamadığını söyler ve İason ile yanındakileri sarayından çıkarır.
Glaukos ve Skilla
Geç bir anlatıda deniz tanrısı Glaukos, Skilla'ya duyduğu aşk için Kirke'den yardım ister. Kirke ise Glaukos'a kendisi gönül verir ve geri çevrilince öfkesini kıza yöneltir. Skilla'nın yıkandığı koyun suyunu zehirler ve kızın belinden köpekler fışkırır. Odisseus'un gemisinden adam kapan canavar budur.
Çocukları ve Sonu
Teogonia, Kirke'nin Odisseus'tan doğan oğulları olarak Agrios ile Latinos'u sayar, Telegonos'un adı sonradan eklendiği düşünülen bir dizede geçer. Geç bir anlatı kızları olarak Kassifone'yi anar.
Telegonos babasını tanımadan öldürünce ölüyü, Penelope ve Telemakhos ile birlikte annesinin adasına getirir. Kayıp destan Telegoneia'da Kirke bu üçünü ölümsüz kılar ve Telemakhos ile evlenir. Başka bir anlatıda Telegonos ile Penelope'yi Mutlular Adaları'na yollar. Geç dönemden bir anlatıda ise Odisseus'u otlarıyla diriltir, sonra damadı Telemakhos tarafından öldürülür.
Tapımı ve İzleri
Attika açığındaki küçük Farmakussai adalarında ona ait sayılan bir mezar gösterilirdi. İtalya kıyısında adını taşıyan bir burunda tapınağı vardı. Vazo resimlerinde çoğu zaman elinde kâse ve değnekle, çevresinde yarı hayvana dönmüş adamlarla, karşısında kılıcını çekmiş Odisseus ile çizilir.
Sümer anlatısındaki Siduri ile karşılaştırılır. İkisi de dünyanın ucunda yalnız yaşar, yolunu yitirmiş bir yolcuyu ağırlar ve ona ölümün eşiğinden geçen yolu gösterir. Şamhat ise ters yönde durur. Kirke insanı hayvana çevirirken o, hayvanlar arasında yaşayan Enkidu'yu insan dünyasına geçirir.