Tartaros, Yunan mitolojisinde yerin en dibindeki karanlık uçurumdur. Aynı ad, bu uçurumun kendisi sayılan ilk tanrılardan birini de karşılar. Teogonia'daki yaratılış sırasında Kaos'un ardından Gaia, Tartaros ve Eros belirir. Metin onun bir anası ya da babası olduğunu söylemez. Latince yazılmış geç bir soy kütüğü ise onu Aiter ile Gaia'nın çocukları arasında sayar.
Tanrı olarak kişiliği silik kalır. Ona adanmış bir tapım bilinmez, anlatılarda konuşan ya da iş gören bir figür olarak pek görünmez. Asıl önemi bir yer olarak taşıdığı anlamdan gelir. Tartaros, Zeus'un düzenine karşı çıkan eski güçlerin kapatıldığı zindandır. Sonraki yüzyıllarda büyük suç işlemiş ölümlülerin cezalandırıldığı yer olur ve kimi zaman bütün yeraltının adı yerine kullanılır.
Çocukları
Tartaros'un bir tanrı olarak üstlendiği en belirgin iş babalıktır. Titanlar yenildikten sonra Gaia, Afrodit'in yardımıyla Tartaros'la birleşir ve en küçük çocuğu Tifon'u doğurur. Omuzlarından yüz yılan başı çıkan bu canavar, Zeus'un egemenliğini en çok sarsan düşmandır. Zeus onu yıldırımlarıyla yaktıktan sonra babasının uçurumuna fırlatır. Denizde gemileri batıran, karada ekinleri yerle bir eden düzensiz rüzgârlar ondan doğar.
Kimi anlatımlarda yarı kadın yarı yılan Ekhidna da Tartaros ile Gaia'nın kızıdır. Bu, onun soyu için verilen birkaç görüşten yalnızca biridir. Latince bir kaynak ise Gigantlar'ı da bu birleşmeye bağlar, oysa en eski anlatıda onlar Uranos'un toprağa damlayan kanından doğar.
Yeri ve Görünüşü
Teogonia, Tartaros'un derinliğini bir ölçüyle verir. Gökten bırakılan tunç bir örs dokuz gün dokuz gece düşer ve onuncu gün yere ulaşır. Yerden bırakılırsa Tartaros'a da aynı sürede iner. Uçurum tunç bir duvarla çevrilidir. Gece, boynuna dolanmış bir gerdanlık gibi üç kat hâlinde onu sarar, yerin ve denizin kökleri de üstünden çıkar. Kapılarını Poseidon yapmıştır ve onlar da tunçtandır.
Göğün, yerin, denizin ve Tartaros'un kaynakları ile sınırları bu bölgede bir araya gelir. Tanrıların bile tiksindiği bu nemli yarık öyle derindir ki içine düşen biri dibine bir yıl dolmadan ulaşamaz, sert rüzgârlar onu durmadan savurur. Yakınında Niks'in evi durur ve evin önünde Atlas göğü başıyla, kollarıyla taşır. Niks'in oğulları Hipnos ile Tanatos da güneşin hiç vurmadığı bu ülkede oturur.
İlyada'da Zeus, savaşa karışmaya kalkan tanrıları Tartaros'a atmakla tehdit eder. Burada uçurumun kapıları demirden, eşiği tunçtandır. Ölülerin gittiği Hades ülkesinin altında, gökle yer arasındaki uzaklık kadar aşağıdadır. Aynı destanda İapetos ile Kronos, güneşin de rüzgârın da erişmediği bu derinlikte oturur.
Zindan
Uçurum, yenilen kuşağın kapatıldığı yerdir. Uranos tiksindiği çocuklarını yerin derinliğine iter, bir anlatımda bu derinlik doğrudan Tartaros'tur. Tahta geçen Kronos, tek gözlü Kikloplar ile yüz kollu Hekatonkheirler'i bir süre dışarı çıkardıktan sonra yeniden buraya kapatır ve başlarına dişi canavar Kampe'yi bekçi koyar. Gaia, Zeus'a bu tutsaklar olmadan kazanamayacağını bildirir. Zeus da Kampe'yi öldürüp onları özgür bırakır.
Titanlarla on yıl süren savaş bittiğinde sıra yenilenlere gelir. Kronos ve onun yanında savaşan Titanlar zincire vurularak Tartaros'a atılır, bekçilik Hekatonkheirler'e kalır. Kimi anlatımlarda Zeus sonradan babasını bağlarından çözer ve onu Elizyum'daki Mutlular Adaları'nın başına geçirir. Latin şiirinde tanrıları yerinden etmeye kalkan Aload kardeşler ile Zeus'un yıldırımını taklit eden Salmoneus da bu uçurumun dibinde gösterilir.
Ceza Yeri
Sonraki anlatılarda Tartaros, tanrılara karşı büyük suç işlemiş ölümlülerin de cezalandırıldığı yer olur. Odysseia'da Titios, Tantalos ve Sisifos ölüler ülkesinde cezalarını çekerken görülür, ama metin onları Tartaros'a yerleştirmez. Sonraki anlatımlar bu cezalıları Tartaros'a taşır ve yenilerini ekler. İksion dönen bir çarka bağlanır, kocalarını düğün gecesi öldüren Danaidler delik testilerle su taşır. Hiçbir ceza bitmez, her biri aynı biçimde yeniden başlar.
Felsefe metinleri bu ceza yerine bir yargı düzeni ekler. Gorgias'ta ölenleri Radamantis, Aiakos ve Minos yargılar, haksızlık edenler Tartaros'a gönderilir. Faidon'da ise Tartaros, yeri baştan başa delen ve bütün ırmakların içine akıp yeniden çıktığı büyük bir yarıktır. Tapınak soyanlar ve katiller oradan hiç çıkamaz. Öfkeyle anasına babasına el kaldıranlar ya da istemeden adam öldürenler bir yıl sonra Kokitos ya da Piriflegeton ırmağıyla dışarı atılır ve kurbanlarına yalvarır. Bağışlanmayan yeniden uçuruma döner. Aeneis'te Tartaros üç kat surla çevrili, çevresinde alevli bir ırmak akan bir kaledir ve kapısını Erinyelerden Tisifone bekler.
Kötülerin ölümden sonra ayrı bir yerde cezalandırılması öbür mitolojilerde de vardır. Nors anlatısında yemin bozanlar ve katiller, güneşten uzaktaki Nastrond kıyısında, duvarları yılanlardan örülmüş bir salonda ağır akıntılardan geçer, Nidhög de cesetlerini emer. Altay yaratılış anlatısında ilk insanları kandıran Erlik yerin altına sürülür ve bir daha göğe çıkamaz. Yerin en alt katındaki ülkesi Tamu'da ölüler dünyadaki eylemlerine göre karşılanır. Fark, sürgünün yeri ile efendisindedir. Erlik sürüldüğü yerin hükümdarı olur, Tartaros'a atılan Titanlar ise orada yalnızca tutsaktır.