Türk halk inançlarında ay, kutsal bir gök cismi olarak görülür ve Ay Ata bu bağlamda gökyüzündeki ayın kişileştirilmiş hâlidir. Adı doğrudan ay baba demektir.
Ay Ata, ışığıyla karanlıkları aydınlatan bir rehber olarak görülür. Bu nedenle söylencelerde bilgelik, koruyuculuk ve rehberlik özellikleriyle ön plana çıkar. Gökte yaşayan yaşlı ve bilge bir varlık olarak düşünülür. Gece yol alanın önünü açan, karanlıkta yalnız bırakmayan güçtür.
Ay Ata, Gün Ana ile birlikte anılır ve ikisi evrenin gece ile gündüz arasındaki bölünmesini temsil eder. Gün Ana sıcaklığın ve gündüzün, Ay Ata ise serinliğin ve gecenin yanındadır.
Hakanın Gökteki Karşılığı
Ay ile hükümdarlık arasındaki bağın eski bir örneği Hunlardadır. Çin kaynaklarında Hun hükümdarının kendini gök ile yerin doğurduğu, güneş ile ayın tahta oturttuğu kişi olarak tanıttığı kaydedilir.
Erkek Ay, Dişi Güneş
Türk mitolojisinin en ayırt edici yanlarından biri burada görülür. Ay erkek, güneş dişidir. Bu, dünyada yaygın olan dağılımın tersidir. Yunan anlatısında ayı temsil eden Selene bir tanrıçadır, güneş Helios ise erildir.
Aynı ters dağılım Japon mitolojisinde de görülür. Ayın tanrısı Tsukuyomi erkek, güneşin tanrıçası Amaterasu kadındır. Nors anlatısında da ay tanrısı Mani eril, güneş tanrıçası Sol dişildir. Sümer anlatısında ise ay tanrısı Nanna erildir. Kızı İnanna ve oğlu Utu ile birlikte göğün ışıklarını paylaşır. Bu dağılım, ay ile güneşin cinsiyetinin evrensel değil, her mitolojinin kendi kurduğu bir düzen olduğunu gösterir.
Türk anlatıları içinde de dağılım tek biçimli değildir. Başkurtların Ural Batır destanında kuşların göksel hükümdarı Samrau'nun iki kızının anneleri Güneş ile Ay'dır. Orada ay da güneş gibi dişidir.
Ayın Evreleri ve Tapımı
Ayın büyüyüp küçülmesi rastgele bir olay değil, izlenmesi ve karşılık verilmesi gereken bir düzen sayılırdı. Eski Türklerin ayın evrelerine göre çeşitli törenler yaptığı anlatılır.
Çin kaynakları Hunlarda da aynı özeni kaydeder. Hun hükümdarı sabah doğan güneşe, akşam aya saygı gösterir. Bir işe girişmeden önce yıldızlara ve aya bakılır, ay dolarken saldırıya geçilir, ay küçülürken geri çekilinir.
Ayın gökteki durumu takvim işi de görürdü. Yıldız kümesi Ülker'e yaklaştığı zamanlar özellikle gözlenir, bu buluşmadan gelecek mevsimin sert mi yumuşak mı olacağı okunmaya çalışılırdı.
Ay Tutulması
Ayın karanlığa gömülmesi, Ay Ata'nın başına gelen bir felaket olarak yorumlanırdı. Anlatıya göre çok başlı canavar Yelbegen gökteki ayı yakalayıp yutar. Gökyüzünün kararması bunun sonucudur.
Tutulma sırasında halkın davul çalıp bağırarak, silah ateşleyerek gürültü çıkardığı ve canavarı ürkütüp yuttuğunu geri bıraktırmaya çalıştığı anlatılır. Ayın yeniden görünmesi, Ay Ata'nın kurtulması sayılırdı.
Adının İzleri
Ay Dede adı, mitolojik anlamını yitirse de halk dilinde yaşamayı sürdürmüştür. Çocuklara söylenen tekerlemelerde ve ninnilerde geçen bu ad, gökteki aya duyulan eski yakınlığın kalıntısıdır.
Benzer bir ad Memlük döneminde Mısır'da yazılmış bir tarihte aktarılan türeyiş anlatısında da geçer. Orada Türklerin ilk atası olan erkeğe Ay Atam, ilk kadına ay yüzlü anlamında Ayva denir ve ikisinin bir dağdaki mağarada yaratıldığı anlatılır. Bu atanın gökteki Ay Ata ile aynı figür olup olmadığı belli değildir.
Adı benzeyen başka figürlerle karıştırılmamalıdır. Ay Han Oğuz Kağan'ın oğlu ve Bozok kolunun atalarından biridir, Ay Kağan ise Oğuz Kağan'ın annesidir. Hepsinin adında ay sözcüğü geçer ama ayrı varlıklardır. Yalnızca Ay Ata gökteki ayın tanrısıdır.