Ninkasi, Sümer mitolojisinde biranın ve bira yapımının tanrıçasıdır. Adı çoğunlukla biranın hanımı diye çözülür. Yaygın olarak dolaşan ağzı dolduran hanım açıklaması ise bugün pek kabul görmez. Hem birayı yapan tanrıça hem de biranın kendisi sayılır. Metinlerde içkinin hazırlanışı da içilişi de onun adıyla birlikte anlatılır.
Kendisine adanan ilahiye göre babası Enki, annesi Ninti'dir. Onu annesi değil, ana tanrıça Ninhursag büyütür. Tanrılar arasında da sofraya bakan bir görevi vardır. Enlil'in Nippur'daki tapınağı Ekur'un bira yapıcısı diye anılır ve Enlil'in sarayındaki görevliler arasında sayılır. Bu yeri tahıl tanrıçası Nisaba ile ilişkisinden aldığı düşünülür.
Doğuşu
Enki ile Ninhursag'ı anlatan şiirde doğuşu başka türlü anlatılır. Dilmun ülkesinde sekiz bitkiyi yiyen Enki, öfkelenen tanrıçanın çekilip gitmesinden sonra bedeninin sekiz yerinden hastalanır. Geri getirilen Ninhursag, ağrıyan her uzuv için bir tanrı doğurur. Enki ağzının ağrıdığını söylediğinde doğan tanrıça Ninkasi'dir. Sümercede ka ağız demektir ve şiir tanrıçanın adındaki bu sesle oynar. Ona verilen görev gönlü doyurmaktır.
Aynı anlatıda Ninti de kaburgaları ağrıyan tanrıyı iyileştirmek için doğar. Böylece ilahide Ninkasi'nin annesi olan tanrıça, bu şiirde onun kız kardeşi olur. İki metin bu noktada birbirini tutmaz ve iki gelenek yan yana yaşar.
Bir başka bira tanrıçası olan Siraş ile yakından bağlıdır. Tanrı listelerinden biri ikisini aynı tanrıça sayar, başka metinler onları yan yana anar ya da kız kardeş yapar. Ninkasi'nin bilinen bir eşi yoktur. Aynı tanrı listesi ona beş çocuk verir, ama bu çocuklar anlatılarda rol almaz.
Ninkasi İlahisi
En tanınan metni, eski Babil döneminden kalma tabletlerde korunan kısa bir ilahidir. Bilinen üç kopyadan biri Nippur'dan gelir, öbür ikisinin nerede bulunduğu bilinmez. İlahi tanrıçayı önce soyuyla över, sonra bira yapımını onun elinden adım adım anlatır. Ninkasi hamuru büyük bir kürekle karıştırır, ekmeği fırına verir, ıslatılmış maltı kamış hasırlara serer, mayşeyi teknelere aktarır ve sonunda birayı süzer. Süzgeçten akan bira, son dizelerde Dicle ile Fırat'ın coşkun akışına benzetilir.
Metin bir tarif olarak da okunmuş, çevirisinin yayımlanmasından sonra onu izleyen bira yapma denemelerine girişilmiştir. Bu okuma tartışmalıdır. Şiirin başlıca malzemesi olan bappir uzun süre fırında kurutulmuş bir ekmek diye anlaşılmıştır. Yeni çalışmalar ise bunun ekşi mayaya yakın bir şey olduğunu ileri sürer. Bal ve şarap gibi katkıların da gerçek bir tarifi değil, biranın değerini öven şiir dilini yansıttığı düşünülür. Yönetim kayıtlarında bira için yalnız arpa ve gernik buğdayı geçer.
Tapımı ve İzleri
Ninkasi tek bir kentin koruyucusu sayılmaz. Erken hanedanlar döneminde Şuruppak'ta tapım gördüğü yönetim belgelerinden anlaşılır. Ur'un üçüncü hanedanı döneminde Umma'da anılır ve Nippur'un sunu listelerinde ilk kez görünür. Sonraki bir metin ona Nippur'da ayrı bir tapınak verir. Geç dönemde Ur'da, Nanna'nın eşi Ningal'in kutsal alanında da tapım görür.
Edebiyatta da adı geçer. Lugalbanda'nın İmdugud kuşuyla karşılaşmasını anlatan şiirde bira yapışı benzetmelerle anlatılır. Teknesi lacivert taştan, fıçısı gümüş ve altındandır. Geç dönemde iyi bir bira türünün adından gelen Kurunnitu adıyla anıldığı düşünülür, kimi kaynaklarda erkek bir tanrı olarak da geçer. Yeraltı tanrılarıyla birlikte anılmasının içkinin karanlık yanına bir gönderme olduğu öne sürülmüştür, ama bu bir öneriden öteye geçmez.
Mezopotamya'da bira, ekmekle birlikte gündelik yaşamın temelidir. Gılgamış destanında yabanıl Enkidu, Şamhat'ın önüne koyduğu ekmek ve birayla insan yaşamına adım atar. Birayı yapıp satmak çoğunlukla kadınların işidir ve destandaki meyhaneci Siduri de bu meslekten gelir. Japon anlatısında Sukunabikona da onun gibi mayalı içkinin tanrısal kaynağı sayılır. Yunan anlatısında şarabın tanrısı Dionisos ise içkinin hem sevincini hem yıkımını taşır.