Tir, Nors mitolojisinde savaşın, yiğitliğin ve verilen sözün tanrısıdır. Asirler arasında sayılır. Tanrıların en gözüpeği odur ve savaşta zaferin kime gideceği büyük ölçüde onun elindedir. Bu yüzden düzyazı anlatım, yiğit kişilerin onu çağırmasını öğütler. Korkusuzlukta herkesi geçen birine Tir kadar yürekli, bilgisiyle öne çıkana Tir kadar bilge denmesi de buradan gelir.
En bilinen özelliği tek elli oluşudur. Kurt Fenrir bağlanırken güvence olarak elini kurdun ağzına koyan ve onu yitiren tanrı odur. Şairlerin ona verdiği adlar arasında tek elli tanrı ile kurdun besleyicisi de bulunur.
Adı ve Kökeni
Adı, Ortak Germencede Tiwaz biçiminde kurulan eski bir sözcüğe dayanır. Eski İngilizcede Tiw, Eski Yüksek Almancada Ziu olarak geçer. Sözcük, Hint-Avrupa dillerinde göksel olan anlamına gelen bir kökten türer. Latincede tanrı demek olan deus ile Yunan gök tanrısı Zeus'un adı da aynı köke bağlanır. Bu yakınlıktan yola çıkan kimi çalışmalar, Tir'in çok eski bir dönemde gök tanrısı olduğunu ve sonradan savaşa çekildiğini ileri sürer. Görüş tartışmalıdır.
Ad Eski İskandinavcada genel olarak tanrı anlamında da kullanılır. Şiirde Odin'e zafer Tir'i ya da asılmışların Tir'i, Tor'a araba Tir'i denmesi bundandır.
Ailesi
Soyu konusunda kaynaklar ayrılır. Şiir sanatını anlatan Skaldskaparmal onu Odin'in oğlu sayar. Tor'un dev Himir'e yolculuğunu anlatan Himiskvida şiirinde ise Tir, Himir'i babası diye anar. Aynı şiirde annesi adı verilmeyen, altınlar içinde parlayan bir kadındır ve tanrıları kocasından gizler. Dokuz yüz başlı bir dev kadın da Tir'in büyükannesidir.
Bu şiirde Tir, Tor'un yol arkadaşıdır. Tanrılar şölen birası için büyük bir kazan aramaktadır ve böyle bir kazanın babasında olduğunu Tir söyler. Himir, kazanı evden çıkarabilirlerse onların olacağını söyler. Tir kazanı iki kez yerinden oynatmaya çalışır ama kazan kıpırdamaz. Onu ancak Tor kaldırıp götürür.
Fenrir'in Bağlanması
Fenrir Asgard'da büyütülürken tanrılardan yalnızca Tir ona yaklaşıp yem vermeyi göze alır. Kurt büyüyüp korku salmaya başlayınca tanrılar onu bağlamaya karar verir. İlk iki zinciri koparan kurt, ince bir ipe benzeyen Gleipnir'den kuşkulanır. Bir tanrı ağzına elini koyarsa bağlanmaya razı olacağını söyler.
Tanrılar birbirine bakar ve öne yalnızca Tir çıkar. Sağ elini kurdun ağzına koyar. Fenrir bağdan kurtulamayıp tanrıların onu salmayacağını anlayınca eli bilekten koparır. Anlatıya göre bileğe kurt eklemi denmesi buradan gelir. O günden sonra Tir tek ellidir ve insanları barıştıran biri olarak anılmaz.
Loki'nin Sataşması
Tanrıların bir şölende Loki'nin hakaretlerine uğradığı Lokasenna şiirinde Tir de sofradadır. Loki bereket tanrısı Frey'e sataşınca Tir onu savunur. Bunun üzerine Loki ona döner, iki kişi arasında hiçbir zaman uzlaşma sağlayamadığını söyler ve sağ elini Fenrir'in kopardığını hatırlatır. Tir'in yanıtı kısadır. Kendisi elinden, Loki de kurt oğlundan yoksun kalmıştır ve kurt dünyanın sonuna dek bağlı bekleyecektir.
Son sözü yine Loki söyler. Tir'in karısının kendisinden bir oğul doğurduğunu, Tir'in bu onursuzluk için tek kuruş bile alamadığını öne sürer. Karısının adı kaynaklarda verilmez.
Rün, Gün ve Meclis
Rün alfabesinde T sesini karşılayan işaret onun adını taşır. Rün şiirleri bu işareti anlatırken Tir'i tek elli tanrı diye tanıtır. İzlanda şiiri onu ayrıca kurdun artığı ve tapınakların beyi diye anar. Sigrdrifumal şiirinde valkür Sigrdrifa, Sigurd'a zafer için kılıcının kabzasına ve namlusuna rünler kazımasını, bunu yaparken Tir'in adını iki kez anmasını öğütler.
Haftanın günleri Latinceden çevrilirken savaş tanrısına ayrılan gün Tir'e verildi. İngilizcedeki Tuesday ve İsveççedeki tisdag bu adlandırmadan gelir. Hadrian Duvarı'nda Friz askerlerinin diktiği bir sunakta savaş tanrısı Thincsus, yani meclisin tanrısı sıfatıyla anılır ve bu tanrının Tir olduğu genelde kabul edilir. Tir'i savaşın yanında yasa ve yeminle bağlayan yorumlar bu izlere dayanır. Danimarka'daki Tislund ve Norveç'teki Tysnes gibi yer adlarının da onun adını taşıdığı düşünülür.
Ona en yakın Yunan figürü savaş tanrısı Ares'tir, ancak Ares'teki kör öfke Tir'de yoktur. Tir'in savaşı, sözü tutmak için bedel ödenen kurallı bir savaştır. Türk anlatısında yiğitlere zafer bağışlayan Kızagan ile orduyu kollayan Japon tanrısı Haçiman de benzer bir alanı tutar.
Sonu
Ragnarök geldiğinde Gnipa mağarasında bağlı bekleyen köpek Garm boşanır ve Tir'in karşısına çıkar. İkisi birbirini öldürür. Elini bir kurda veren tanrının sonunun da dört ayaklı bir canavarın elinden gelmesi, kimi yorumlarda kapanmamış bir hesabın kapanışı sayılır.