Oğuz Kağan'ın altı oğlunun en küçüğüdür. Ağaç kovuğunda bulunan yersel eşinden doğmuştur; Gök Han ve Dağ Han ile birlikte Üçok kolunu oluşturur.
Adı deniz demektir. Küçük üç oğulun adları gök, dağ ve deniz sırasını izler; bu üçlü, yeryüzünü yukarıdan aşağıya doğru bölen bir dizilimdir.
Ok Payı
Yaşlanan Oğuz Kağan, batıya yolladığı küçük üç oğlundan üç ok getirmelerini ister; her birine bir ok düşer. Deniz Han bu payı en son alır ve toyda otağın sol yanında, iki ağabeyinin ardında oturur. Altı oğul arasında sıralamada sonuncudur.
Soyundan Gelen Boylar
Dört oğlu olmuş, onlardan dört Oğuz boyu türemiştir: Iğdır, Büğdüz, Yıva ve Kınık. Bu dört boy içinde Kınık, Selçuklu hanedanının çıktığı boydur.
Bu ayrıntı, Oğuz düzeninin en çok anılan yanlarından birini kurar: Selçuklular sıralamada en sondaki oğulun soyundan, Osmanlılar ise en baştaki Gün Han'ın soyundan gelir. İki büyük hanedan, aynı destan düzeninin iki ayrı ucuna bağlanır. Iğdır adı ise Doğu Anadolu'da bir il adı olarak bugün de yaşar.
Boyunun ongunu çakırdır. Her boyun ayrıca kendi tamgası bulunur.
Denizin Yeri
Deniz, bozkır hayatının doğrudan tanıdığı bir öge değildir; Türk anlatılarında büyük su çoğu zaman göl ya da ırmaktır. Buna karşılık su, yaşamın kaynağı sayılır ve her su kaynağının kendi sahibi bulunur; suların sahibi Su İyesi'dir ve Yer Su denilen topluluğun yarısını sular oluşturur.
Yaratılış anlatısı da suyla başlar: başlangıçta ne gök ne yer varken yalnızca uçsuz bucaksız su vardır ve yeryüzü bu suyun dibinden çıkarılan toprakla kurulur. Denizin bir oğul adı olması, suyun bu başlangıçtaki yeriyle birlikte düşünülebilir.
Kardeşleri gibi o da bir tanrı değildir; adını yeryüzünün bir ögesinden alan bir destan beyidir.
Başka Mitolojilerdeki Karşılıkları
Denizin ayrı bir tanrıya verilmesi denizci geleneklerin özelliğidir. Yunan mitolojisinde bütün denizler Poseidon'un buyruğundadır ve evren paylaşılırken denizler ona düşer; Nors anlatısında denizin ve kıyı bereketinin tanrısı Njörd anılır. Japon anlatısında denizler Susanoo'ya verilir.
Türk mitolojisinde böyle bir deniz tanrısı yoktur ve bu bir eksiklik değil, hayat biçiminin sonucudur: suyun sahibi tek bir kral değil, her pınarın ve her ırmağın ayrı ayrı iyesidir. Deniz Han'ın adı, denizi yöneten bir gücü değil, yeryüzünün bir parçasını karşılar.