Ülgen'in yedi oğluna verilen toplu addır. Altay Türklerinin inancında yedi kardeş babaları gibi gökte oturur ve hepsi iyicil sayılır. Kıyat ya da Kıyatlar adıyla da anılırlar. Ak sıfatı burada renkten çok iyiliği, aydınlığı ve yukarı dünyayı karşılar. Altay inancında ak, göğün ve Ülgen'in rengidir.
Yedi kardeş Karşıt Han, Pura Han, Burça Han, Yaşıl Han, Karakuş Han, Baktı Han ve Er Kanım'dır. Kız kardeşleri dokuz Ak Kız'dır. Yeraltındaki karşıtları ise Erlik'in dokuz oğlu Kara Oğlanlar'dır.
Soyların Koruyucusu
Altay derlemelerine göre her söök, yani aynı atadan geldiğine inanan soy, yedi kardeşten birini kendi koruyucusu sayar. Oğulların adlarının kızlarınınki gibi unutulmayıp tek tek sayılagelmesi bu bağla açıklanır. Her birine ayrı kurban sunulması da aynı yerden gelir. Kurbanı sunan topluluk, aslında kendi koruyucusuna seslenir.
Yedi kardeşten en çok anılanı Karşıt Han'dır. Altaylılar arasında ayrıca sevildiği kayda geçmiştir ve kimi kayıtlarda kardeşlerin en büyüğü olarak geçer. Kimi kam dualarında bu ad doğrudan Ülgen'in kendisi için kullanılır. Gök gürültüsüyle ve şimşekle anılan güç de kimi metinde baba, kimi metinde bu oğuldur.
Sayıları ve Adları
Yedi sayısı derlemelerin çoğunda korunur, ama liste her yerde aynı değildir. Bir boydan ötekine adlar değişir, kimi ad bir listede görülüp öbüründe hiç geçmez. Kumandılar arasında Ülgen'in yalnızca üç oğlu olduğu anlatılır. Kamı göğe çıkaran Yayık da kimi anlatılarda oğullar arasında sayılır. Altay derlemelerinde Han unvanı yerine Kan biçimi de görülür.
Her oğula ayrı bir alan verilmesi, yani birinin atları, ötekinin kuşları gözetmesi, daha çok sonraki dönemde hazırlanan mitoloji sözlüklerinde görülür. Bu alanların bir kısmı adın anlamından çıkarılmıştır. Yaşıl Han'ın doğayla, Karakuş Han'ın kuşlarla, Baktı Han'ın bahtla eşleşmesi buna örnektir. Derlemelerin asıl söylediği, yedisinin birlikte göğe ait iyicil bir küme oluşturmasıdır.
Kara Oğlanlar Karşısında
Türk evren tasarımında gök ile yeraltı birbirinin aynası gibi kurulur. Ülgen'in yedi oğlu ve dokuz kızı varsa Erlik'in de dokuz oğlu ve dokuz kızı vardır. Ak ile kara arasındaki bu karşılık kamlara da yansır. Göğe yönelen kam ak kam, yeraltının ruhlarıyla iş gören kam kara kam diye anılır.
Yine de iki küme birebir eşleşmez. Gökte yedi, yeraltında dokuz oğul vardır ve hiçbir derleme bir Ak Oğlanı belirli bir Kara Oğlan'ın karşısına koymaz. Kara Oğlanlar'a sunulan kurban onları uzak tutmak içindir. Ak Oğlanlardan ise koruma beklenir.
Başka Mitolojilerdeki Karşılıkları
Bir topluluğun kendine ait bir koruyucu tanrıya bağlanması en açık biçimde Sümer'de görülür. Orada her kentin bir efendisi vardır. Ur'da Nanna, Uruk'ta İnanna, Nippur'da Enlil, Eridu'da Enki kentin koruyucusu sayılır. Ak Oğlanları ayıran, bir kentin değil bir soyun koruyucusu olmalarıdır. Yerleşik kentin yerini göçebe soyun aldığı bir düzende aynı işi görürler.